विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 465, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( ४६५ ) धनुषः त्रैलोक्य-जैत्राखतां न बिभर्ति। दोलान्दोलनकेलिलोलवनितासं- चारितास्त्रः पञ्चेषुः अधुना चललक्ष्यभेदविधिना गर्वं समारोहति । व्याख्या रुता वीरुध 'लता प्रतानिनी वीरुद्' इत्यमर । भृङ्गालीभिर्भ्रमरपङ्क्ति- भिर्ज्यां मौर्वीमधिगत अधिज्य सज्ज मन्मथस्य कामस्य धनुश्चापस्तस्य लीला शोभा लभन्ते प्राप्नुवन्ति । किं पुष्प कुसुमं पुष्टधनुष कामस्य त्रैलोक्यस्य त्रिभुवनस्य जैत्रं जयनशीलमस्त्रं तस्य भावस्त्रैलोक्यजैत्रास्त्रता ता न बिभर्ति न धारयत्यपि तु सर्वाणि पुष्पाणि त्रैलोक्यजैत्रास्त्रता धारयन्त्येव । दोलासु प्रेङ्खास्वान्दोलन- केलय दोलावेगेनोर्ध्वमधोगमनक्रीडास्ताभिर्लोलाश्चञ्चला वनितास्तासु सञ्चारितानि सम्प्रापितान्यस्त्राणि येन स अथवा वनिता एवाङ्गना एव सञ्चारितानि प्रयुक्ता- न्यस्त्राणि येन स पञ्च इषवो बाणा यस्य स कामोऽधुनेदानीं वसन्तसमये चलान्यस्थिराणि लक्ष्याणि शरव्याणि 'लक्ष लक्ष्यं शरव्यं च' इत्यमर । अङ्गना- रूपाणि कामुकरूपाणि वा तेषा भेदो विदारण तस्य विधि करण तेन गर्वं दर्पं समारोहति प्राप्नोति । स्थिरलक्ष्यभेदादस्थिरलक्ष्यभेदन कठिनमिति दर्पहेतु । काव्यलिङ्गमलङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितच्छन्द । भाषा लताएँ, भौंरो की कतारो से युक्त होने से कामदेव के मोर्वी से युक्त अर्थात् सज्ज धनुष की शोभा को प्राप्त कर रही हैं। कौन फूल, कामदेव के, तीनो लोको को जीतने योग्य अस्त्रत्व को नहीं धारण करते हैं अर्थात् सभी फूल तीनो लोको को जीतने वाले अस्त्र का काम करते हैं। हिंडोले के, ऊपर नीचे होने की क्रीडा से चंचल कामियो और कामिनिओ पर अस्त्र का प्रयोग करने वाला कामदेव इस वसन्त ऋतु में अस्थिर निशाने का भेदन करने के कार्य से, या चंचल कामिनी रुपी अस्त्र का प्रयोग करने वाला कामदेव इस वसन्तऋतु में कामुक रूपी अस्थिर निशाने का भेदन करने के प्रावीण्य स, घमण्ड कर रहा है। उन्माद्यन्मधुपेन पुष्पमधुना केलीभुवः पङ्किलाः सर्वे भङ्गमयं दिशन्ति कुसुमभ्राग्भारतः पादपाः । चैत्रेणास्त्रपरम्पराव्ययविधौ दैन्यं परित्याजितः कामः सम्प्रति बाणमोक्षरसिको लक्ष्येष्वलक्ष्येषु च ॥७३॥ ३०