प्रस्तावना ।

सुविदितमेवतत्पुराणसुधुनीमज्जनक्षालितकल्मलमलानामिन्दिराजनिमित्तकोत्कण्ठकन्दरन्दमधुव्रतानामास्तिकधुरीणानां यद्— "इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वरः । सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्यः ससृजे सर्वदर्शनः ॥” इति श्रीमद्भागवतोक्तेः पुराणानां प्रथमवेदात् प्रसिद्धमेवेति । किञ्च वेदानामतिदृढदृढत्वात्पुण्ड्राणाञ्चातिगहनार्थदिविषयसाहित्सलतया बुद्धिमद्भिर्ऋषीकणासाधारणमतीनामप्यस्याशयेन प्रचुरोपकारकत्वम् । यदाह भगवान् याज्ञवल्क्यः— "पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥” इति । अत्र च पुराणानामनेतिराधेोपकारकत्वमेव प्रथमोच्चारणे प्रमाणम् । तत एव मरीचिमन्नस्तोत्रे ब्रह्मणा हिस्तमुपदिष्टम्- “शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणानां समुद्भवम् । यस्मिञ्ज्ञाते भवेज्ज्ञातं वाङ्मयं सचराचरम् ॥” इति । नात्र चित्रं यद्भगवता व्यासरूपिणा विष्णवालयेनैवैकमेवानुग्रहायामृतमुद्घेत्यासारतः निर्दिष्ठम् । विष्णुपुराणस्यादिभागे पञ्चमो निर्देशः । द्वितीये भागे तु “अतः परस्तु सूतेन शौनकादिमिरादरात् । पृष्टेन चोदिताः शश्वद्विष्णुधर्मास्तथाह्वयाः ॥ नानार्थधर्मकथाः पुण्या स्ततानि नियमा यमाः । धर्मशास्त्रं चार्थशास्त्रं वेदान्तं ज्यौतिषं तथा ॥ व्याख्यानं प्रकरणांस्त्वेताणि मनवस्तथा । नानाविधाश्रयाः प्रोक्ताः सर्वलोकोपकारकाः ॥ एतद्विष्णुपुराणं वै सर्वशास्त्रार्थसंग्रहम् ॥” इति नारदीयपुराणपूर्वणभागेऽभिहितबुद्द्द्घापालयानवतुर्थपाद चतुर्थेनध्यायसमन्वितः संक्षिप्तम्नोक्तन विषय उक्तः । तत्रापि नक्षत्रदिनपूजाजरामयिकविधेयकोषवार्यवैधिकनिनीडसाधारणनिषेधप्रतिपादने राष्ट्रघातोपविपाककर्मविहितीहिं धीमताम् ।

किञ्च चित्रलक्षणनियमान्विते देवनृपार्चार्थवेद्यवेदनवदविशेषाणुपासनाशनयानमवेशसरित्सागरब्रह्मशेलशिखरशर्मिषूमण्डलकुडयादिनिधिसञ्चरद्भवररात्रिसन्ध्याश्रूङ्खरादिनवसविधावरादिचित्राणां प्रमाणाकारादिभिर्निर्णायनमित्युपराणासाधारणमत्र लक्ष्यते । तत्रापि राजप्रासादे समायाञ्च कानिकानि चित्राणि लेख्यानि केषाञ्च निषेध इति व्यवस्था रजतकोगिनादिरक्षाणं चिरस्थायित्वसम्पादनादिकप्रकारोऽपूर्वतयात्र सम्पादितः ।

अपरञ्च तृतीयाखण्डे सप्ततित्युत्तरशततमाध्यामारभ्य द्विचत्वारिंशदुत्तरशततमाध्यायपर्यन्तं पञ्चदोशशततमाध्यायेषु ( ११५ ) सत्ययुगान्ते ज्ञानस्य किञ्चित्क्षीणणालक्षरूपिणा भगवता विष्ण्वायुदद्याय हंसगीतोपदिष्टा । तस्याञ्च ब्रह्मचर्य्यगृहस्थाश्रमधर्म्मनिरूपणम्, मानसलोभोत्पन्नचित्त्याहङ्कारादिदोषनिबर्हणपुरस्सरं श्रीभञ्जन्धर्मगुह्यकूसूक्ष्मांचिंतशीलीसत्यतः शौचादिलाभकम्‌अज्ञाततानीषतिजपरोपोपवासमनःशौचश्रद्धाप्राणायामप्रत्याहारध्यानासनसिद्धितीतिज्ञानाङ्गानपूर्णांगमहिमद्दक्षिणाध्ययनपूर्वतयाभिधायि ।

काशिकराजकीयपुस्तकालयाज्जातं एकं पुस्तकं ज्योतिर्विचक्रचूडामणिमहामहोपाध्यायपण्डितसुधाकरसंश्रा समुपलब्धम्, तत्साहाय्येन सद्गुणगणविस्तज्जयजयपुरपत्तननिवासिव्याघवचारपण्डितश्रीमधुसूदनशर्म्मभिः, पण्डितमाधवप्रसादाशर्ममिश्च संशोचितम् । तदेतद् ‘विष्णुधर्मोत्तरं’ मया सुखबोधां स्वकीये “श्रीवेङ्कटेश्वर” ( स्टीम् ) मुद्रणयन्त्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । तदेतदद्य पारयणावलोकनादिभिः सफलयन्तु मे परिश्रमममुग्राहका ग्राहका विद्वांस इति ।

अत्र च त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमाध्यायस्थाप्य चतुर्थाधिकद्विशततमाध्यायस्य च पाठः । पुस्तकेऽये परिशिष्ट इति देवां महाशयानामन्तिक एतावत्पाठाविशिष्टपुस्तकं चेत्तर्ह्यस्मदनुकम्पया सूचययुः प्रेषयेयुर्वा तावन्तं भागम् । यतश्च द्वितीयाऽऽवृत्तौ तत्सम्मेलनं स्यादिति च सबिनयं निवेद्यते—

खेमराज–श्रीकृष्णदास—
“श्रीवेङ्कटेश्वर” यन्त्रालयाध्यक्षौ-मुम्बय्याम् ।