विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

दि० सं० ॥३०४॥ दि० सं० अ० १८०

अन्तरं खड्गं ज्ञेयं त्रिषुस्थानेष्वसंस्त्य च ॥ प्रथमं त्र्यङ्गुले विन्द्या द्वितीयं द्व्यङ्गुलं स्मृतम् ॥ २४॥ तृतीयमङ्गुलेऽर्द्धे चायतं चिबुकांस्तथा ॥ गृहीत्वा सायकं तत्र तर्जन्यङ्गुष्ठमेव च ॥ २५॥ अनासया ततो मूर्द्ध पुनःसंमर्द्यमथापि च ॥ तावद्व्रतद्विकंपेवेणागाढाहूणः सुभीतः ॥ २४ ॥एवं विमुच्यक्रमं मोक्षव्यो विविधस्त्वयम् ॥ दक्षिणादिष्टतं लक्ष्यं सिञ्चादाणेन मागधी। राधमुक्ता चापं वामहस्तं लिप्योगेन पृच्छतः ॥ एतदुच्छेदमित्यु क्तं ज्ञातव्यं हि त्वया द्विज ॥ २६ ॥ रूपेणं विविधं कार्यमङ्गाङ्गन्तु धनुष्मता ॥ तथापि मुक्तके कार्यमसंश्लिष्टन्तु मध्यमम् ॥ २७॥ ज्येष्ठं प्रकृष्टं विज्ञेयं धनुःशास्त्राविशारदाः ॥ ज्येष्ठस्तु पावको ज्ञेयो मन्दश्चाङ्गुष्ठमुच्यते ॥ २८ ॥ एकादश तथा साध्यः कनीयानङ्गुष्ठमुच्यः ॥ चतुर्हस्तं धनुःश्रेष्ठं प्रयोगं चास्य मध्यमम् ॥ २९॥ कनीयसं त्रयः प्रोक्तं नित्यमेव पदानिना ॥ अश्वे रथे गजे ज्येष्ठं तदेव परिकीर्तितम् ॥ ३० ॥ तदेव हीनं खलु मध्यमं स्यात्तदेव हीनं च तथा कनीयः ॥ पूर्णाशुभस्यैव विचिन्यया ते प्रोक्ताः समासाद् धनुरुद्भवस्य ॥३१॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे सा० वज्रसं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने धनुर्वेदो नामैकोनशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७९॥ पुष्कर उवाच ॥ पूर्णाशुधो भृतिं कृत्वा ततो मांसे र्गतान्गुणान् ॥ गङ्गासंगमपाणां सन्निधावेव संस्तथा द्विज ॥ १ ॥ शुचिनौतं ततः कुर्याद्धनुः सुर्पाविधानवित् ॥ सुडसंस्तरगोपिते शुद्धे वल्गु च योज येत् ॥ २ ॥ ततो वह्निं समाश्रुत्य दंशितः सुसमाहितः ॥ तृणमारुह्य वर्मागाष्टां कक्षां च दक्षिणाम् ॥३॥ वेष्टयेश्चापि तत्चापं धारयन्बन्धसंधिषु तम् ॥ ४ ॥ ततो महुदरेद्राणं कृत्वादाक्षेणपाणिना ॥ ४॥ तज्जवः सहितं सर्वं मध्ये संमृद्य धारयेत् ॥ वामहस्तेन वै कक्ष्याङ्गुष्ठतस्मात्समुद्धृ तम् ॥ ५॥ मुनिपण्णमणिंसुंतवा गुणे पुच्छं निवेशयेत् ॥ संपीड्य सिंहकर्णेन मुखेनापि समे हृदम् ॥ ६॥ वामकर्णोपरिस्यं च फलं व्यासस्य धारयन्तात् ॥ वलभ्यमध्यगा तत्र वामांगुल्या च धारयेत् ॥ ७ ॥ मनोलक्ष्यगतं कृत्वा हृदि च सुविधानवित् ॥ दक्षिणे गात्रभागे च वलासंगुष्ठ विमोक्षयेत् ॥ ८ ॥ ललाटपुट्संस्थानं दृणौ लक्ष्ये निवेशयेत् ॥ ९ ॥ आकृष्य ताडयेत्तत्र दण्डकं षोडशांगुलम् ॥ मुक्ता चापं ततः पश्चादर्द्धा रिक्तेस्तथातदा ॥ १० ॥ विष्टीयान्यस्यमध्यस्था तेलोपुञ्जा पुनःपुनः ॥ अमिलक्ष्याद्दक्षिणतोऽग्यंश्च तुस्त्वं च दक्षिणम् ॥ ११॥ चतुरस्रगते देव्यमश्वत्थसंपादितः स्थितः ॥ तस्मादनन्तरं लेह्यं परवृतगतिं च यत् ॥ १२ ॥ निक्षेप्तुं लेतवेद्धन्तस्त्वस्येहेतुर्ध्यकं ततः ॥ वेध्यस्याभिध्वेधेतु सन्न्यस्तपुटंकं धनुः ॥ १३ ॥ हस्तावापगतैः संस्तैर्जिह्वांस्तत्केशेष्वपि ॥ तस्मिन्न्वे ष्यगते गात्र द्वे वेध्य हरसंस्रिते ॥ १४॥ द्वे वेध्य पुस्करे विद्धि द्वे तथा चित्रपुष्टके ॥ चतुर्थे च तोरणे च दृढवेध्ये प्रकीर्त्तिते ॥ १५॥