विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥२.३॥

द्वि० खं० अ० १७८

सर्वा सेनापि विद्रुता ॥ ८० ॥ एवं निवासस्तं कुर्यात्परेषां भुनन्दन ॥ ८० ॥ विद्रुतानां तु योधनां सुविघातो विधीयते ॥ धनुर्वेदविधानेन कल्पना न च तथा भवेत् ॥ ८१ ॥ पापांश्च देया धर्मज्ञा तथैव परमोहनाः ॥ पलाकिरभ्युच्चयः कार्यः स्वबले च तथा शुभः ॥ ८२ ॥ संस्कारश्चैव कर्तव्यो वादिनां मयन्तः ॥ एतस्य वपु वक्ष्यामि तत्रोपनिषदि द्विज ॥ ८३ ॥ संप्राप्य विजयं युद्धे कार्यं देवतपूजनम् ॥ पूजयेद्ब्राह्मणांश्चात्र गुरू- नापि च पूजयेत् ॥ ८४ ॥ रत्नानि राजगमिनीनि चर्म वाडहमायुधम् ॥ सर्वमन्यद्धरेत्तस्य यद्येनैव रणे हतम् ॥ ८५ ॥ कुलोचितैस्तु विज्ञेयास्तथा राग न कस्य चित् ॥ स्वदेशे परदेशे वा साध्वी यत्नान्न दूष्यते ॥ ८६ ॥ अन्यथा संकरो घोरो भवतीह संशयावहः ॥ ८८ ॥ शक्तः प्राप्य रणे मुक्तः पुत्रस्तस्य प्रकीर्तितः ॥ ८७ ॥ पुरस्तेनास्य योद्धव्यं तस्य धर्म विजानता ॥ देशदेशे च आचारः पारम्पर्यक्रमागतः ॥ ८८ ॥ स एव परे पाल्यः स्वात्माप्य देशे महीक्षिता ॥ नृणां प्रदर्शयेद्राज्ञा स्वमभीष्टं हते रिपौ ॥ ८९ ॥ न मे प्रियं कृतं तेन येनायं समरे हतः ॥ किन्तु पूजां करोम्यस्य स्वच्छन्दमविजानतः ॥ ९० ॥ हतोऽयं मद्हितार्थाय प्रियं यद्यपि नो मम ॥ अपुत्राश्च स्त्रियश्चैव नृपतिः परिपालयेत् ॥ ९१ ॥ ततस्तु स्वपुरं प्राप्य नृपतिः प्रविशेद्वेश्म ॥ यथाविधानविहितै भूयो देवतपूजनम् ॥ ९२ ॥ पितॄणां पूजनं चैव तथा कुर्याद्विशेषवत ॥ संवि- भागं परावर्त्तः कुर्याद्भृत्यजनस्य तु ॥ ९३ ॥ अवाप्य धर्मेण नृपस्तु पृथ्वीमरासधातुसहितुल्यङ्गाम् ॥ कृत्वा तथान्यां द्विजसाच्च शस्त्या लोकं जयत्यस्य नराधिपस्य ॥ ९४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० व० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शत्रुप्रत्यभिगमनो नाम सप्तसप्तत्युत्तरशतमोऽध्यायः ॥ १७७ ॥ राम उवाच ॥ धनुर्वेदं समाचक्ष्व संक्षेपात्कुरुनन्दन ॥ सर्वं त्वमेवं जानासि यथा देवः पितामहः ॥ ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ चतुष्पादो धनुर्वेदस्तथा पश्चविधो द्विज ॥ रथानागाश्चपत्तीनां पादानांश्चैव कीर्तितः ॥ २ ॥ यन्मुक्तं प्राणिमुक्तं मुक्तसन्धारितं तथा ॥ अमुक्तं बहुयुद्धं च पञ्चधा तत्प्रकीर्तितम् ॥ ३ ॥ तत्र शस्त्रास्त्रसंपत्त्या द्विविधं परिकीर्तितम् ॥ दण्डमात्रावशेषेण भूयो द्विविधमुच्यते ॥ ऋजुमार्गाभिसन्धेन भूयो द्विविधमुच्यते ॥ ४ ॥ क्षेपणीपाशचक्राद्यं यन्मुक्तं प्रकीर्तितम् ॥ ५ ॥ शिलातोमरशक्त्यग्रं पाणिमुक्तं तथैव च ॥ मुक्तासन्धारितं ज्ञेय पाशाश्रमपि युद्धवित् ॥ ६ ॥ खड्गादिकममुक्तं च तथा ज्ञेयं महाभुज ॥ नियुद्धं ज्यायुधं ज्ञेयं पाणिप्रहरणादि- कम् ॥ ७ ॥ तत्रादावेव योग्यत्वं गात्राणां तु विधीयते ॥ तथा व्यायामशालित्वं भारकर्षणमेव च ॥ ८ ॥ जितेश्रमो हि युद्धेषु कर्मयोग्यत्वमा- प्नुयात् ॥ रथाश्वगजपृष्ठेषु तानि शस्त्राणि चाभ्यसेत् ॥ ९ ॥ तानि वै खड्गमुख्यानि बाहुप्रत्यवराणि च ॥ धनुर्वेदे गुरुर्विप्रः प्रोक्तो वर्णद्वयस्य च ॥ १० ॥

॥३.३॥