प्रस्तावना ।

सुविदितमेतद्भवताम् सुधीमनीषीणां निखिलमलानां निदानानि विरचयन्ती विहितकामकर्मप्रसङ्गेनैतादृशान्यपि तानि बड- “इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदानां वेदः । सर्वैश्च एव वेद्यः ससृजे सर्वदर्शनः ।।” इति श्रीमद्भागवतश्लोकैः पुराणानां पञ्चमवेदत्वं प्रसिद्धमवेति । किञ्च वेदनामानि तु दशाष्टादशानां विद्यास्थानानां विधिवत्स्वरूपतया बुद्धिविचयकरणानाममन्दबुद्धीनामल्पाल्पज्ञानवतामपि प्रचुरोपकारकम्भवत् । यदाह भगवान् याज्ञवल्क्यः- “पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ।।” इति । अत्र च पुराणानामतिशयोपकारकत्वेन प्रथमोच्चारणे प्रमाणम् । तत एव मरीचिस्मृतौ तदग्रे, ब्रह्माणं हितमुपदिष्टम्- “शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणानां समुद्भवम् । यन्मज्जाते मदेकांशे वाङ्मयं सचराचरम् ।।” इति । नात्र चित्रं यज्जगत्कर्ता व्यासरूपेण विविधाख्यानैर्विष्णुगुणाख्यानमुपबृंहितशास्त्रैः निर्दिष्टम् ।

विष्णुपुराणस्यादिभागे पञ्चांशा निर्दिष्टाः । द्वितीये भागे तु “अतः परस्तु मुने शौनकादिभिरादरात् । पृष्टेन चोदिताः शश्वद्विष्णुधर्मोत्तराह्वयाः ॥ नानाधर्मकथाः पुण्या व्रतानि नियमा यमाः । धर्मशास्त्रं चार्थशास्त्रं वेदान्तं ज्यौतिषं तथा ॥ वंशाख्यानं प्रकरणास्तोत्राणि मनवस्तथा । नानाविद्याश्रयाः प्रोक्ताः सर्वलोकोपकारकाः ॥ एतद्विष्णुपुराणं वै सर्वशास्त्रार्थसङ्ग्रहम् ।।” इति नारदीयपुराणवर्णनाद्भगवद्वपुर्द्धार्यारभ्यानां चतुर्थपादचतुर्लक्ष्यव्यापारान्वितैः संहितप्रकारेण विषय उक्तः । तत्रापि नक्षत्रादियुक्तनराणामपि किम्प्रायो वीर्याध्वनीतिनिष्णातानामपि प्रथमत्रयाणां राष्ट्राद्यातितरोपकारिकमभिविहितं धीमताम् ।

द्वितीये खण्डे त्वनन्तरमेकाङ्गे देवगन्धर्वपितृद्विजदेवतानां दशाविशेषात्तु रूपसाक्षात्तन्मन्त्ररूपैरित्यागारवास्तुदलिकखसर्पानुमण्डलकदम्बदिननिशिच्छदनक्षत्रराशिसन्ध्याश्वस्वप्नरात्रन्दिवसवराभिचारादिचित्राणां प्रमाणाकारादिनिर्णयवर्णनमितरपुराणासाधारणमत्र लक्ष्यते । तत्रापि राजप्रासादे सभायाञ्च कानि कानि चित्राणि लेख्यानि केषाञ्च निषेध इति व्यवस्था राजस्तोत्रवनादिदीक्षाणां चिरभार्यात्वसम्पादनादीनामुपकारिवर्णनतयात्र सम्पादितः ।

अपरञ्च तृतीयखण्डे सप्तत्रिंशत्युत्तरद्विशततमाध्यायमारभ्य द्विचत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमाध्यायपर्यन्तं पञ्चषष्ट्युत्तरशताध्यायेषु । १ ।, सत्ययुगान्ते ज्ञानस्य किञ्चित्क्षीणत्वाद्धंसरूपिणा भगवता विष्णुना युगाद्याय हंसगीतोपदिष्टा । तथाच ब्रह्मचर्यगृहस्थाश्रमधर्मवर्णनम्, मानमदोद्भवोद्धतसात्त्विकाद्यहङ्कारादिदोषनिषेधपुरस्सरं शौचदानधर्मगुणलक्षणं किंचित्सविस्तरतः, शौचविहितस्नानमहानदीतीर्थादिस्नानतपोवासस्नान, शौचश्रद्धा-प्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधिभिरात्मनश्शुद्ध्याऽऽत्मगत्युद्दण्डभावप्रत्यायनेष्वपि ।

काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालात एकं पुस्तकं ज्योतिर्विदचूडामणिमहामहोपाध्यायपण्डितसुधाकरशर्मणा समुपलभ्य, तत्साहाय्येन सद्गुणश्रीमत्तनयजयपुरपत्तने निवसन्त्या विद्यावाचस्पतिश्रीमधुसूदनशर्मभिः, पण्डितमाधवप्रसादशर्मभिश्च संशोधितम् । तदेतद् ‘विष्णुधर्मोत्तरं’ मया सुमत्या स्वकीये “श्रीवेङ्कटेश्वर” (स्टीम्) मुद्रणयन्त्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । तदेतदहं पारायणावलोकनादिभिः सफलयन्तु मे परिश्रममनुग्राहका ग्राहका विद्वांस इति ।

अत्र च त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमाध्यायस्याशेषभागस्य चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमाध्यायस्य च पाठः । पुस्तकद्वये परिकृष्ट इति वदतां महाभागानामन्तिके एतावताविशिष्टपुस्तकं चेत्तेऽस्मदनुकम्पया सूचयेयुः प्रेषयेयुर्वा तावन्तं भागम् । यतश्च द्वितीयाऽऽवृत्तौ तत्सम्मेलनं स्यादिति च सविनयं निवेद्यते-

खेमराज-श्रीकृष्णदास-
“श्रीवेङ्कटेश्वर” यन्त्रालयाध्यक्षो-मुम्बय्यास्थः ।