याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

१२० याज्ञवल्क्यस्मृतिः रशुद्धः पुनरेव सः ॥' इति शङ्खवचनविरोधाच्च । सामान्योपक्रमं विष्णुवचनं दशाहाशौचविषयमपि घटते । 'प्रतिसंवत्सरं चैवम्' इति प्रतिसंवत्सरं मृतेऽह- न्येकोद्दिष्टमुपदिष्टं योगीश्वरेण । तथा च स्मृत्यन्तरम् - 'वर्षे वर्षे तु कर्तव्या मातापित्रोस्तु सत्क्रिया । अद्वैवं भोजयेच्छ्राद्धं पिण्डमेकं च निर्वपेत् ॥' इति । यमो- ऽप्याह - 'सपिण्डीकरणादूर्ध्वं प्रतिसंवत्सरं सुतैः । मातापित्रोः पृथक्कार्यमेको- द्दिष्टं मृतेऽहनि ॥' इति व्यासस्तु पार्वणं प्रतिषेधति - 'एकोद्दिष्टं परित्यज्य पार्वणं कुरुते नरः । अकृतं तद्विजानीयात्सँ भवेत्पितृघातकः ॥' इति । जमदग्निस्तु पार्वण- माह - 'आपद्य च सपिण्डत्वमौरसो विधिवत्सुतः । कुर्वीत दर्शवच्छ्राद्धं माता- पित्रोः क्षयेऽहनि ॥' इति । शातातपोऽप्याह - 'सपिण्डीकरणं कृत्वा कुर्यात्पार्वण- वत्सदा । प्रतिसंवत्सरं विद्वांश्छागलेयोदितो विधिः ॥' इति । एवं वचनविप्रति- पत्तौ दाक्षिणात्या ह्येवं व्यवस्थामाहुः - 'औरसक्षेत्रजाभ्यां मातापित्रोः क्षयाहे पार्वणमेव कर्तव्यं, दत्तकादिभिरेकोद्दिष्टम्' इति; जातूकर्ण्यवचनात् 'प्रत्यब्दं पार्वणेनैव विधिना क्षेत्रजौरसौ । कुर्यातामितरे कुर्युरेकोद्दिष्टं सुता दश ॥' इति,- तदसत्; नात्र क्षयाहवचनमस्ति, अपि तु प्रत्यब्दमिति । सन्ति च क्षयाहव्य- तिरिक्तानि प्रत्यब्दश्राद्धान्यक्षय्यतृतीयामाघीवैशाखीप्रभृतिषु । अतो न क्षयाह- विषयपार्वणैकोद्दिष्टव्यवस्थापनायाऽलम् । यत्तु पराशरवचनम् - 'पितुर्गतस्य देव- त्वमौरसस्य त्रिपौरुषम् । सर्वत्रानकगोत्राणामेकस्यैव मृतेऽहनि ॥ इति,- तदपि न व्यवस्थापकम् । यस्मादयमर्थः-- देवत्वं गतस्य सपिण्डीकृतस्य पितुः सर्वत्रौर- सेन त्रिपौरुषं पार्वणं कार्यम्, अनेकगोत्राणां भिन्नगोत्राणां मातुलादीनां क्षयेऽहनि यच्छ्राद्धं तदेकस्यैवकोद्दिष्टमेवेति । किं च, 'सपिण्डीकरणादूर्ध्वमप्येकोद्दिष्टमेव कर्त- व्यमौरसेनापि इत्युक्तं पैठीनसिना - 'एकोद्दिष्टं हि कर्तव्यमौरसेन मृतेऽहनि । सपिण्डीकरणादूर्ध्वं मातापित्रोर्न पार्वणम् ॥' इति । उदीच्याः पुनरेवं व्यवस्था- पयन्ति - अमावास्यायां भाद्रपदकृष्णपक्षे त्वामृताहे पार्वणम्, अन्यत्र मृताहे एकोद्दिष्टमेवेति, 'अमावास्याक्षयो यस्य प्रेतपक्षेऽथवा पुनः । पार्वणं तत्र कर्तव्यं नकोद्दिष्टं कदाचन ॥' इति स्मरणात् । तदपि नाद्रियन्ते वृद्धाः । अनिश्चितमूले- नानेन वचनेन निश्चितमूलानां बहूनां क्षयाहमात्रपार्वणविषयाणां वचनानाममावा- स्याप्रेतपक्षामृताहविषयत्वेनातिसंकोचस्यायुक्तत्वात्, सामान्यवचाननर्थक्याच्च । तत्र हि सामान्यवचनस्य विशेषवचनेनोपसंहारः, यत्र सामान्यविशेषसंबंधज्ञानेन वचनद्वयमर्थवत् । यथा 'सप्तदश सामिधेनीरनुब्रूयात्' इत्यनारभ्याधीतस्य विकृ- तिमात्रविषयस्य सप्तदशवाक्यस्य सामिधेनीलक्षणद्वारा संबन्धेनार्थवतो मित्र-

१. पृथक्कुर्यात् । २. जानीयाद्भवैव । ३. संकोचः स्यादित्ययुक्तत्वात् । ४. सप्तदशपदस्य ।