याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

[Header] व्यवहाराध्यायः १८३

---

ननु 'निह्नुते लिखितं नैकम्' (व्य० २०) इतीयं स्मृतिस्तथा 'अनेकार्थाभि- योगेऽपि' इतीयमपि स्मृतिरेव तत्रानयोः स्मृत्योः परस्परविरोधे सतीतरेतरबा- धनादप्रामाण्यं कस्मान्न भवति, विषयव्यवस्था किमित्याश्रीयत इत्यत आह— १स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान् व्यवहारतः । यत्र स्मृत्योः परस्परतो विरोधस्तत्र विरोधपरिहारार्थ विषयव्यवस्थापना- दावुत्सर्गापवादादिलक्षणो न्यायो बलवान् समर्थः । स च न्यायः कुतः प्रत्येयव्य इत्यत आह—व्यवहारत इति । व्यवहाराद् वृद्धव्यवहारादन्वयव्यतिरेकलक्षणाद- वगम्यते । अतश्च प्रकृतोदाहरणेऽपि विषयव्यवस्थैव युक्ता । एवमन्यत्रापि विष- यव्यवस्थाविकल्पादि यथासंभवं योज्यम् ॥ एवं सर्वत्र च प्रसङ्गेऽपवादमाह— अर्थशास्त्रात्तु बलवद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः ॥ २१ ॥ 'धर्मशास्त्रानुसारेण' इत्यनेनैवौशनसाद्यर्थशास्त्रस्य निरस्तत्वात् धर्मशास्त्रान्त- र्गतमेव राजनीतिलक्षणमर्थशास्त्रमिह विवक्षितम् । अर्थशास्त्रधर्मशास्त्रस्मृत्यो- विरोधे अर्थशास्त्राद्धर्मशास्त्रं बलवदिति स्थितिर्मर्यादा । यद्यपि समानकर्तृकतया अर्थशास्त्रधर्मशास्त्रयोः स्वरूपगतो विशेषो नास्ति तथापि प्रमेयस्य धर्मस्य प्राधान्यादर्थस्य चाप्राधान्याद्धर्मशास्त्रं बलवदित्यभिप्रायः । धर्मस्य च प्राधान्यं शास्त्रादौ दर्शितम् । तस्माद्धर्मशास्त्रार्थशास्त्रयोर्विरोधेऽर्थशास्त्रस्य बाध एव न विषयव्यवस्था, नापि विकल्पः । किमत्रोदाहरणम् ? न तावत्—'गुरुं वा बाल- वृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ॥ नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन । ३प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा मन्युस्तं मन्यु- मृच्छति ॥' ( मनुः ८।३५०-५१ ) तथा—'नाततायिनमायान्तमपि वेदान्तगं रणे । जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत् ।' इत्यर्थशास्त्रम्, 'इयं विशुद्धिरुदिता प्रमाप्याकामतॊ द्विजम् । कामतो ब्राह्मणवधे' निष्कृतिर्न विधीयते ॥' ( मनुः ११।८९ ) इत्यादि धर्मशास्त्रं, तयोर्विरोधे धर्मशास्त्रं बल- वदिति युक्तम् ॥ अनयोरेकविषयत्वासंभवेन विरोधाभावान्न बलाबलचिन्ताऽ- वतरति । तथा हि—'शस्त्रं द्विजातिभिर्ग्राह्यं धर्मो यत्रोपरुध्यते' (मनुः ८।३४८) इत्युपक्रम्य—'आत्मनश्च परित्राणे दक्षिणानां च संगरे । स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च ५घ्नन्धर्मेण न दण्डभाक् ॥' ( मनुः ८।३४९ ) इत्यात्मरक्षणे दक्षिणादीनां यज्ञोपकरणानां च रक्षणे युद्धे च स्त्रीब्राह्मणहिंसायां च—'आततायिनमुत्कृष्ट-

---

१. स्मृतेर्विरोधे । २. परस्परविरोध । ३. प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा । ४. वेदान्तपारगम् । ५. न दुष्यति ।