याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 415, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंव्यवहाराध्यायः ३५६ वणिजः प्रत्याह— संभूय कुर्वतामर्घं संबाधं कारुशिल्पिनाम् । अर्घस्य 'ह्रासं वृद्धिं वा जानतो दम उत्तमः ॥ २४९ ॥ राजनिरूपितार्घस्य ह्रासं वृद्धिं वा जानन्तोऽपि वणिजः संभूय मिलित्वा कारूणां रजकादीनां शिल्पिनां चित्रकारादीनां संबाधं पीडाकरमर्घान्तरं लाभ- लोभात्कुर्वन्तः पणसहस्रं दण्डनीयाः ॥ २४९ ॥ भाषा—यदि राजा द्वारा निर्धारित मूल्य की वृद्धि और ह्रास को जानते हुए भी व्यापारी लोग आपस में मिलकर रजक आदि को और शिल्पियों को पीड़ित करें तो उन्हें उत्तम साहस का दण्ड देना चाहिए ॥ २४९ ॥ संभूय वणिजां पण्यमनर्घेणोपबन्धताम् । विक्रीणतां वा विहितो दण्ड उत्तमसाहसः ॥ २५० ॥ किंच, ये पुनर्वाणजो मिलित्वा देशान्तरादागतं पण्यमनर्घेण हीनमूल्येन प्रार्थ्यमाना उपरन्धन्ति, महार्धेण वा विक्रीणते तेषामुत्तमसाहसो दण्डो विहितो मन्वादिभिः ॥ २५० ॥ भाषा—जो व्यापारी आपस में मिलकर दूसरे देश से लाई गयी वस्तु को कम मूल्य पर बिकने से रोक देते हैं अथवा अधिक मूल्य पर बेचते हैं उनके लिये उत्तम साहस का दण्ड विहित है ॥ २५० ॥ केन पुनरर्घेण पणितव्यमित्यत आह— राजनि स्थाप्यते योऽर्घः प्रत्यहं तेन विक्रयः । क्रयो वा निःस्रवस्तस्माद्वणिजां लामकृत्स्मृतः ॥ २५१ ॥ राजनि संनिहिते सति यस्तेनार्घः स्थाप्यते निरूप्यते तेनार्धेन प्रतिदिनं क्रयो विक्रयो वा कार्यः । निर्गतः स्रवो निःस्रवोऽवशेषंस्तस्माद्राजनिरू- पितार्घाद्यो निःस्रवः स एव वणिजां लाभकारी, न पुनः स्वच्छन्दपरिकल्पि- तात् । मनुना चार्धकरणे विशेषो दर्शितः ( ८।४०२ )—'पञ्चरात्रे पञ्चरात्रे पक्षे मासे तथा गते । कुर्वीत चैषां प्रत्यक्ष मर्धसंस्थापनं नृपः ॥' इति ॥ २५१ ॥ भाषा—राजा द्वारा जो मूल्य निर्धारित किया गया हो उसी मूल्य पर प्रतिदिन क्रय या विक्रय करना चाहिए। उससे जो कुछ शेष बचे वही बनियों का लाभ होता है ॥ २५१ ॥ १. ह्रासे वृद्धौ वा साहसो दण्ड उच्यते । २. जानतां । ३. मभिहितो । ४. लाभकः । ५. शेषः ।