याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

४०८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः यिनः ॥' ( मनुः ५।६४ ) इत्येतैर्वाक्यैस्त्रिरात्रदशरात्रयोः समानोदकसपिण्ड- विषयत्वेन व्यवस्था कृता । अतः सपिण्डानां सप्तमपुरुषावधिकानामविशेषेण दशरात्रम् , समानोदकानां त्रिरात्रमिति ॥ यत्पुनः स्मृत्यन्तरवचनम्-‘चतुर्थे दशरात्रं स्यात्षण्णिशः पुंसि पञ्चमे । षष्ठे चतुरहाच्छुद्धिः सप्तमे त्वहरेव तु ॥’ इति, तद्विगीतत्वाच्चादरणीयम् । यद्यप्यविगीतं तथापि मधुपर्काङ्गपश्वालम्भनव- ल्लोकविद्विष्टत्वान्नानुष्ठेयम् । 'अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन्न तु, (आ० १५६) इति मनुस्मरणात् । नच सप्तमे प्रत्यासन्ने सपिण्ड एकाहो विप्रकृष्ट्राष्टमादिषु समानोदकेषु त्र्यहमिति युक्तम् । एवमविशेषेण सपिण्डादामाशौचे प्राप्ते कचि- द्वियमार्थमाह । ऊनद्विवर्षे संस्थिते उभयोरेव मातापित्रोर्दशरात्रमाशौचं न सर्वेषां सपिण्डानाम् । तेषां तु वक्ष्यति ‘आ दन्तजन्मनः सद्यः’ ( प्रा० २३ ) इति । तथा च पैङ्ग्यः—‘गर्भस्थे प्रेते मातर्दशाहं, जात उभयोः, कृते नाम्नि सोदराणां च' इति । अथवा अयमर्थः-ऊनद्विवर्षे संस्थिते उभयोर्मातापि- त्रोरेव अस्पृश्यत्वलक्षणमाशौचं न सपिण्डानाम् । तथा स्मृत्यन्तरे—‘ऊनद्विवर्षे प्रेते मातापित्रोरेव नेतरेषाम्' इति अस्पृश्यत्वलक्षणमभिप्रेतम् । इतरस्य पुनः कर्माण्यनधिकारलक्षणस्य सपिण्डेष्वपि ‘आ दन्तजन्मनः सद्यः’ ( प्रा० २३ ) इत्यादिभिर्विहितत्वात् । अत्र दृष्टान्तः—सूतकं मातुरेव हीति । यथा सूतकं जनननिमित्तमस्पृश्यत्वलक्षणमाशौचं मातुरेव केवलं तथोनद्विवर्षोपरमे मातापि- त्रोरेवास्पृश्यत्वमिति । ऊनद्विवर्षे सपिण्डानामस्पृश्यत्वं प्रतिषेधताऽन्यत्रास्पृश्य- त्वमभ्यनुज्ञातं भवति । तथा च देवलः—‘स्वाशौचकालाद्द्विज्ञेयं स्पर्शनं च त्रिभागतः । शूद्रविट्क्षत्रविप्राणां यथाशास्त्रं प्रचोदितम् ॥' इति । एतच्चानुपनीत- प्रयाणनिमित्ते अतिक्रान्ताशौचे च त्रिरात्रादौ वेदितव्यम् । उपनीतविषयेऽपि तेनैवोक्तम्—‘दशाहादित्रिभागेन कृते संचयने क्रमात् । अङ्गस्पर्शनमिच्छन्ति वर्णानां तत्त्वदर्शिनः ॥ त्रिचतुःपञ्चदशभिः स्पृश्या वर्णाः क्रमेण तु । भोज्यान्नो दशभिर्विप्रः शेषा द्वित्रिपञ्चोत्तरैः ॥’ इति । द्वयुत्तरैर्दशभिः त्र्युत्तरैर्द्वादशभिः पञ्च- त्तरैः पञ्चदशभिरिति द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥ भाषा-शव सम्बन्धी (मृत्यु के कारण) आशौच तीन दिन या दस दिन का होता है दो वर्ष से कम आयु के बालक का आशौच माता-पिता को होता है और सूतक ( जन्म के समय का आशौच ) केवल माता को ही होता है ॥ १८ ॥

जनननिमित्तमस्पृश्यत्वलक्षणमाशौचमाह- पित्रोस्तु सूतकं मातुस्तदङ्गदर्शनाद् ध्रुवम् । तदहर्न प्रदूष्येत पूर्वेषां जन्मकारणात् ॥ १९ ॥