याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

४१४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः इदं चाशौचमाहिताग्नेरुपरमे संस्कारदिवसप्रभृति कर्तव्यम्। अनाहि- ताग्नेस्तु मरणदिवसप्रभृति संचयनं तूभयोरिति संस्कारदिवसप्रभृतीति विवेच- नीयम् । यथाहाङ्गिराः—'अनग्निमत उत्क्रान्तेः साग्नेः संस्कारकर्मणः । शुद्धिः संचयनं दाहान्मृताहस्तु यथाविधि ॥' इति । 'साग्नेः संस्कारकर्मणः' इति श्रवणादाहिताग्नौ पितरि देशान्तरमृते तत्पुत्रादीनामासंस्कारात्संध्यादिकर्मलोपो नास्तीत्यनुसंधेयम् । तथा च पैठीनसिः—'अनग्निमत उत्क्रान्तेराशौचं हि द्विजातिषु । दाहादग्निमतो विद्याद्देशस्थे मृते सति ॥' इति ॥ २० ॥ भाषा—एक आशौच के भीतर ही जन्म या मरण आ जावे तो उसके बाद प्रथम आशौच के जितने दिन शेष हों उतने ही दिनों में शुद्धि होती है। गर्भस्राव होने पर जितने मास का गर्भ रहा हो उतने ही दिन में शुद्धि होती है ॥ २० ॥ सपिण्डत्वादिना दशाहादिप्राप्तौ कचिन्मृत्युविशेषेणापवादमाह— हतानां नृपगोविप्रैरन्वक्षं चात्मघातिनाम् । नृपोऽभिषिक्तः क्षत्रियादिः 'गो'ग्रहणं शृङ्गिदंष्ट्रयादितिरश्चामुपलक्षणार्थम्, 'विप्र'ग्रहणमन्यजोपलक्षणम् ; एतैर्हतानां संबन्धिनो ये सपिण्डास्तेषाम्, विषोद्वन्धनादिभिः बुद्धिपूर्वमात्मानं ये व्यापारयन्ति ते आत्मघातिनः ; 'आत्म- घाति'ग्रहणं 'पाखण्ड्यनाश्रिता' ( प्रा० ६-११ ) इत्येकयोगोपात्तपतितपा- त्रोंपलक्षणार्थम् । तत्संबन्धिनां चान्वक्षममुगतमक्षमन्वक्षं सद्यः शौचमित्यर्थः । तत्संबन्धिनां च सान्वक्षं यावद्दर्शनमाशौचं न पुनर्दशाहादिकम् । तथा च गौतमः ( १४।९—१२ )—'गोब्राह्मणहतानामन्वक्षं राजक्रोधाच्चायुद्धे प्रायोऽ- नाशकशस्त्राग्निविषोदकोद्वन्धनप्रपतनैश्चेच्छताम्' इति । 'क्रोध'ग्रहणं प्रमादव्या- पादितनिरासार्थम् । 'अयुद्ध'ग्रहणं युद्धहतस्यैकाहमाशौचमस्तीति ज्ञापनार्थम् ; 'ब्राह्मणार्थे विपन्नानां योषितां गोग्रहेऽपि च । आहवेऽपि हतानां च एकरात्रम- शौचकम् ॥' इति स्मरणात् । एतच्च युद्धकालमृतेनैव कालान्तरविपन्नस्य । समरमूर्धनि हतस्य पुनः सद्यः शौचम् । यथाह मनुः ( ५।९८ )— 'उद्यतैराहवे शस्त्रैः क्षत्रधर्महतस्य च । सद्यः संतिष्ठते यज्ञस्तथाऽऽशौचमिति स्थितिः ॥' इति ॥— ज्ञातस्यैव जननादेशौचनिमित्तत्वाज्जन्मदिनादुत्तरकालेऽपि ज्ञाते दशाहा- दिप्राप्तावपवादमाह— प्रोषिते कालशेषः स्यात्पूर्णे दत्त्वोदकं शुचिः ॥ २१ ॥

१. यथातिथीति । २. विप्रगोनृपहतानामन्वक्षं । ३. शौचमित्यर्थः न पुनः । ४. स्यादशेषे त्र्यहमेव च ।