याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

४२० याज्ञवल्क्यस्मृतिः गुर्वादिव्वतिदेशमाह— गुर्वन्तेवास्यनूचानमातुलश्रोत्रियेषु च ॥ २४ ॥ गुरुरुपाध्यायः, अन्तेवासी शिष्यः, अनूचानोऽङ्गानां प्रवक्ता, मातुल^१ग्रहणे- नात्मबन्धवो मातृबन्धवः पितृबन्धवश्च योनिसंबद्धा उपलक्ष्यन्ते । ते च ‘पत्नी- दुहितरः’ ( व्य० १३५ ) इत्यत्र दर्शिताः । श्रोत्रिय एकशाखाध्यायी; ‘एकां शाखामधीत्य श्रोत्रियः’ इति बौधायनस्मरणात् । एषूपरतेष्वहोरात्रमाशौचम् । यस्तु मुख्यो गुरुः पिता तदूपरमे सपिण्डत्वादूद्वादशाहमेव । यस्तु पिता पुत्रानुपनीय संस्‍कृत्य वेदानध्याप्य वेदार्थं ग्राहयित्वा वृत्तिं च विदधाति, तस्य महागुरुत्वात्तदूपरमे द्वादशरात्रं वा । ‘महागुरुषु दानाध्ययने वर्जयेरन्’ इति आश्वलायनेनोक्तं द्रष्टव्यम् । आचार्योपरमे तु त्रिरात्रमेव । यथाह मनुः ( ५।८० )—‘त्रिरात्रमाहुराशौचमाचार्ये संस्थिते सति । तस्य पुत्रे च पत्न्यां च दिवारात्रमिति स्थितिः ॥’ इति । यदा स्वाचार्यादेरन्त्येष्टिं करोति तदा दशरात्रमाशौचम् ( ५।६५ )—‘गुरोः प्रेतस्य शिष्यस्तु पितृमेधं सं^२माचरेत् । प्रेताहारैः समं तत्र दशाहेन विशुद्ध्यति ॥’ इति तेनैवोक्तत्वात् । श्रोत्रि- यस्य तु समानग्रामीणस्यैतदाशौचम्; ‘एकाहं सब्रह्मचारिणि समानग्रामीणे च श्रोत्रिये’ ( ४।२६,२७ ) इत्याश्वलायनस्मरणात् । एकाचार्योपनीतः सब्रह्म- चारी । एतच्चासन्निधाने द्रष्टव्यम् । संनिहिते तु शिष्यादौ त्रिरात्रादि । यथाह मनुः ( ५।८१ )—‘श्रोत्रिये तूपसंपन्ने त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । मातुले पक्षिणीं रात्रिं शिष्यर्त्विग्बान्धवेषु च ॥’ इति । उपसंपन्ने मैत्री- प्रातिवेश्यस्वादिना^३ संबद्धे शीलयुक्ते वा । ‘मातुल’ग्रहणं मातृष्वस्रादेरुपल- क्षणार्थम् । बान्धवा इत्यात्मबन्धवो मातृबन्धवः पितृबन्धवश्चोच्यन्ते । तथा च बृहस्पतिः—‘त्र्यहं मातामहाचार्यश्रोत्रियेष्वशुचिर्भवेत्’ इति । तथा प्रचेताः— ‘मृते चर्त्विजि याज्ये च त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति’ इति । तथा च वृद्धवसिष्ठः— ‘संस्थिते पक्षिणीं रात्रिं दौहित्रे भगिनीसुते । संस्कृते तु त्रिरात्रं स्यादिति धर्मो व्यवस्थितः ॥ पित्रोरूपरमे स्त्रीणामूढानां तु कथं भवेत् । त्रिरात्रेणैव शुद्धिः स्यादित्याह भगवान्यमः ॥ श्वशुरयोर्भगिन्यां च मातुल्यां च मातुले । पित्रोः स्वसरि तद्वच्च पक्षिणीं क्षपयेन्निशाम् ॥’ तथा—‘मातुले श्वशुरे मित्रे गुरौ गुर्वङ्ग- नासु च । अशौचं पक्षिणीं रात्रिं मृता मातामही यदि ॥’ तथा च गौतमः ( १४।२० )—‘पक्षिणीमसपिण्डे योनिसंबद्धे सहाध्यायिनि च इति । योनिसंबद्धा मातुलमातृष्वस्त्रीयपितृष्वस्त्रीयादयः । तथा जाबालः—‘एकोदकानां तु त्र्यहो गोत्रजानामहः स्मृतम् । मातृबन्धौ गुरौ मित्रे मण्डलाधिपतौ तथा ॥’ इति । १. संबन्धा उप । २. समारभेत् । ३. त्मादिसंबन्धे ।