याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

४२८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः

अमेध्यस्पर्शेडपि विष्णुना विशेषो दर्शितः ( २२।७७-८० ) 'नाभेरधस्तात्प्रबाहुषु च कायिकैर्मलैः सुराभिर्मद्यैर्वोपहतो मृत्तोयैस्तदङ्गं प्रक्षाल्याचान्तः शुद्ध्येत् । अन्य- त्रोपहतो मृत्तोयैस्तदङ्गं प्रक्षाल्य स्नायात् । तैरिन्द्रियेषूपहतस्तूपोष्य स्नात्वा पञ्चग- व्येन दशनच्छदोपहतश्च' इति । एतच्च परकीयामेध्यस्पर्शविषयम् । आत्मीयमल- स्पर्शे तु ऊर्ध्वमपि नाभेः क्षालनमेव । यथाह देवलः - 'मानुषास्थि वसां विष्ठा- मार्तवं मूत्ररेतसी । मज्जानं शोणितं वापि परस्य यदि संस्पृशेत् ॥ स्नात्वा प्रमृज्य लेपादीनाचम्य स शुचिर्भवेत् । तान्येव खानि संस्पृश्य पूतः स्यात्परि- मार्जनात् ॥' इति । तथा च शङ्खः - 'रथ्याकर्दमतोयेन ष्ठीवनाद्येन वा तथा । नाभेरुर्ध्वं नरः स्पृष्टः सद्यःस्नानेन शुद्ध्यति ॥' इति । यमेनाप्यत्र विशेष उक्तः - 'सकर्दमं तु वर्षासु प्रविश्य ग्रामसंकरम् । जङ्घयोर्मृत्तिकास्तिस्रः पादयो- द्विगुणास्ततः ॥' इति ग्रामसंकरं ग्रामसलिलप्रवाहप्रदेशं सकर्दमं प्रविश्येत्यर्थः । मारुतशोषिते तु कर्दमादौ न दोषः । 'रथ्याकर्दमतोयानि स्पृष्टान्यन्त्यश्ववायसैः । मारुतेनैव शुद्ध्यन्ति पक्केष्टकचितानि च ॥' ( आ० १९७ ) इति प्रागुक्तत्वात् । अस्थनि मनुना विशेष उक्तः ( ५।८७ ) - 'नारं स्पृष्ट्वास्थि सस्नेहं स्नात्वा विप्रो विशुद्ध्यति । आचम्यैव तु निःस्नेहं गां स्पृष्ट्वा वीक्ष्य वा रविम् ॥' इति । इदं द्वि- जातास्थिविषयम् । अन्यत्र वसिष्ठोक्तम् - 'मानुषास्थि स्निग्धे स्पृष्ट्वा त्रिरात्रमाशौ- चम् अस्निग्धे त्वहोरात्रम् ।' इति । अमानुषे तु विष्णूक्तम् (२२।७०)-'भक्ष्य- वर्जं पञ्चनखशवंतदस्थि च सस्नेहं स्पृष्ट्वा स्नातः पूर्ववस्त्रं प्रक्षालितं बिभृयात्' इति ॥ एवमन्येऽपि स्नानाहर्हाः स्मृत्यन्तरतोऽवबोद्धव्याः ॥ एवं स्नानाहार्णां बहु- त्वात्तदभिप्रायं तैरिति बहुवचनमविरुद्धम् । 'उदक्याशुचिभिः स्नायात्' इत्ये- तच्च दण्डाद्यचेतनव्यवधानस्पर्शे वेदितव्यम् । चेतनव्यवधाने तु मानवम् (मनुः ५।८५ )-'दिवाकीर्तिमुदक्यां च पतितं सूतिकां तथा । शवं तत्स्पृष्टिनं चैव स्पृष्ट्वा स्नानेन शुद्ध्यति ॥' इति । तृतीयस्य स्वाचमनमेव । 'तत्स्पृष्टिनं स्पृशेद्वस्तु स्नानं तस्य विधीयते । ऊर्ध्वमाचमनं प्रोक्तं द्रव्याणां प्रोक्षणं तथा ॥' इति संवर्तस्मरणात् । एतच्चाबुद्धिपूर्वकविषयम् मतिपूर्वे तु तृतीयस्यापि स्नान- मेव । यथाह गौतमः ( १४।३० )-'पतितचण्डालसूतिकोदक्याशवस्पृष्टित- त्स्पृष्ट्युपस्पर्शने सचैलमुदकोपस्पर्शनाच्छुद्ध्येत्' । इति । चतुर्थस्य त्वाचमनम् ; 'उपस्पृश्याशुचिस्पृष्टं तृतीयं वापि मानवः । हस्तौ पादौ च तोयेन प्रक्षाल्याचम्य शुद्ध्यति ॥' इति देवलस्मरणात् । अशुचीनां पुनरुदक्यादिस्पर्शो देवलेन विशेष उक्तः-'श्वपाकं पतितं व्यङ्गमन्मत्तं शवहारकम् । सूतिकां साविकां नारीं

१. श्वाण्डालाद्यचेतन । २. तमेव तु स्पृशेत् । ३. अशुचिनां पुनः । ४. शवदाहकं ।