याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

स्मृतिषु द्वादशवार्षिकविधानात् । 'बलाद्ये कामकारेण गृह्णन्ति स्वं नराधमाः । तेषां तु बलहर्तृ णां प्राणान्तिकमिहोच्यते ॥' सुवर्णपरिमाणादर्वागपीत्यभि- प्रेतम् । इदं च स्तेयप्रायश्चित्तमपहृतधनं तत्स्वामिने दत्त्वैव कार्यम् । 'स्तेये ब्रह्मस्वभूतस्य सुवर्णादेः कृते पुनः। स्वामिनेऽपहृतं देयं हर्न्रा त्वेकादशाधि- कम् ॥' इति स्मरणात् । तथा—'चरेत्सान्तपनं कृच्छ्रं तन्निर्यात्यात्मशुद्धये' ( ११ । १६४ ) इति मनुस्मरणाच्च । दण्डप्रकरणेऽप्युक्तम्—'शेषेष्वेका- दशगुणं दाप्यस्तस्य च तद्धनम् ।' इति । यद्वाऽप्यशक्त्या राजा हन्तुमसमर्थस्तदा वसिष्ठोक्तं द्रष्टव्यम्—'स्तेनः प्रकीर्णकेशो राजानमभियाचेत् । ततस्तस्मै राजौ- दुम्बरं शस्त्रं दद्यात्तेनात्मानं प्रमापयेत् मरणात्पूतो भवतीति विज्ञायते' इति । औदुम्बरं ताम्रमयम् । यदपि द्वितीयं प्रायश्चित्तं तेनोक्तम्—'निष्कालको गोघृ- ताक्तो गोमयाग्निना पादप्रभृत्यात्मानं प्रमापयेन्मरणात्पूतो भवतीति विज्ञा- यते' इति,–तदपि गुरुश्रोत्रिययागस्थादिविप्रद्रव्यापहारविषयं क्षत्रियाद्यपहर्तृ- विषयं वा । तत्र 'निष्कालक' इति निर्गतकेशश्मश्रुलोमाभिधीयते, तथाश्व- मेधाद्यनुष्ठानेन वा । तथा प्रचेतसा मरणान्तिकमभिधायोक्तम् — 'इष्ट्वा वाऽश्व- मेधेन गोसवेन वा विशुद्धयेत्' इति ।- एतच्च विट्क्षत्रियाद्यपहर्तृविषयम् ॥ २५७ ॥ भाषा- ब्राह्मण का सोना चुराने वाला अपने कर्म को बतलाते हुए राजा के हाथ में मूसल दे; राजा द्वारा ( मूसल से ) मारे जाने पर अथवा मुक्त कर दिये जाने पर भी वह शुद्ध हो जाता है ॥ २५७ ॥ प्रायश्चित्तान्तरमाह- अनिवेद्य नृपे शुद्धयेत्सुरापव्रतमाचरन् । आत्मतुल्यं सुवर्णं वा दद्याद्धां विप्रतुष्टिकृत् ॥ २५८ ॥ स्वीयं स्तेयं राजन्यनिवेद्य सुरापव्रतं द्वादशवार्षिकमाचरन् शुद्धयेत् । शवशिरोध्वजे तत्कपालधारणनिराकरणार्थं सुरापव्रतमित्युक्तम् ।-एतच्चाकामकार- विषयम् ; 'इयं विशुद्धिरुदिता प्रमाप्याकामतौ द्विजम्' (मनुः ११।८९) —इत्य- कामतो विहितस्यैव द्वादशवार्षिकस्यातिदेशात् । नन्वकामतोग्राार एव न संभवतीति कथं तद्विषयत्वम् ? उच्यते, - यदा वस्त्रप्रान्तग्रथितं सुवर्णादिकम- ज्ञानादपहरति रजतादिद्रव्यान्तरबुद्धया वा हत्वाऽनन्तरमेवान्यस्मै दत्तं नाशितं वा न पुनः स्वामिने प्रत्यर्पितं तदा संभवत्येवाकामतोग्राारः । यस्तु ताम्रादिकस्य रसवेधाद्यापादितसुवर्णरूपस्यापहारो न तत्रेदं प्रायश्चित्तम् । मुख्यजातिसमवायाभावात् । नच मुख्यसादृश्यमात्रेण गौणे मुख्यधर्मा भवन्ति । यद्यपीदृशमेवासुवर्णं सुवर्णभ्रान्त्यापहरति, तथाऽपि नेदं प्रायश्चित्तम् । असुवर्णा- १. तन्निर्याप्यात्मशुद्धये । २. द्वै विप्रतुष्टिदम् ।