याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

प्रायश्चित्त्याध्यायः ५७७ 'अङ्गुष्ठ'पदग्रहणे वृत्तभङ्गप्रसङ्गेनेति निर्दिष्टमिति,-तदसत्; अङ्गुष्ठस्यानुबुद्धिस्थ- त्वात् । नच शब्दसंनिहितपरित्यागेनार्थाद् बुद्धिस्यस्यान्वयो युक्तः । तदुक्तम्- 'गम्यमानस्य चार्थस्य नैव दृष्टं विशेषणम् । शब्दान्तरैर्विभक्त्या वा धूमोऽयं ज्वलतोतिवत् ॥' इति । नच रेतसोऽशुचित्वेन स्पर्शायोग्यत्वम् । विधानादेव प्रायश्चित्तार्थरूपस्पर्शे योग्यत्वमवगम्यते प्रायश्चित्तरूपपान इव सुरायाः । इदं च प्रायश्चित्तं गृहस्थस्यैवाकामतः स्कन्नविषयम् । ब्रह्मचारिणः स्वप्ने जागरणा- वस्थायां च गुरुप्रायश्चित्तस्य दर्शनात् । यत्तु यमवचनम्—'गृहस्थः कामतः कुर्याद्रेतः स्कन्दनं भुवि । सहस्रं तु जपेद् देव्यः प्राणायामैस्त्रिभिः सह ॥' इति,- तत्कामकारविषयम् ॥ २७८ ॥ भाषा—( स्वप्नदोष होने पर ) 'यन्मेऽद्य रेतः पृथिवीमसकन् पुनर्मामै- स्विन्द्रियम्' इन मंत्रों से वीर्य का अभिमन्त्रण करे और उससे दोनों छाती, और दोनों भौंहों के मध्यभाग का कनिष्ठिका अँगुली द्वारा स्पर्श करे ॥ २७८ ॥ मयि तेज इति च्छायां स्वां २दृष्ट्वाऽम्बुगतां जपेत् । सावित्रीमशुचौ दृष्टे चापल्ये चानृतेऽपि च ॥ २७९ ॥ किंच, स्वीयं प्रतिबिम्बमम्बुगतं दृष्टं चेत् तदा 'मयि तेज इन्द्रियम्' इतीमं मन्त्रं जपेत् । अशुचिद्रव्यदर्शने पुनः सावित्रीं सवितृदेवत्यां 'तत्सवितुः' इत्यादिकामृचं जपेत् । तथा वाक्पाणिपादादिचापल्यकरणे तामेव जपेत्, अनृ- तवचने च ।-एतत्कामकारे द्रष्टव्यम् ; अकामकृते तु 'सुप्त्वा भुक्त्वा च क्षुत्वा च निष्ठीव्योक्त्वाऽनृतानि च । पीत्वाऽपोऽध्येष्यमाणश्च आचामेत्प्रयतोऽपि सन् ॥' इति मनूक्तमाचमनं द्रष्टव्यम् ॥ यत्तु संवर्तवचनम्—'क्षुते निष्ठीवने चैव दन्त- श्लिष्टे तथानृते । पतितानां च संभाषे दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् ॥' इति,-तदल्पप्र- योजने जलाभावे वा द्रष्टव्यम् ॥ स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रवधानन्तरं 'निन्दिताथोपजीवनं' पठितं, तत्र च मनुयोगीश्वरप्रोक्तान्युपपातकप्रायश्चित्तानि जातिशक्तिगुणाद्यपेक्षया वेदितव्यानि । नास्तिक्येऽपि तानि प्रायश्चित्तानि तथैव प्रयोध्यानि, 'नास्तिक्य'- शब्देन च वेदादिनिन्दनं तेन जीवनमुच्यते; तत्रोभयत्रापि वसिष्ठेन प्रायश्चित्ता- न्तरमप्युक्तम्—'नास्तिकः कृच्छ्रं द्वादशरात्रं चरित्वा विरमेन्नास्तिकायान्नास्तिक- वृत्तिस्त्वतिकृच्छ्रम्' (२१।२९) इति ।-एतच्च सकृत्करणविषयम् । उपपातकप्राय- श्चित्तान्यभ्यासविषयाणि । यच्च शङ्खनोक्तम्—'नास्तिको नास्तिकवृत्तिः कृतघ्नः कूटव्यवहारी मिथ्याभिशंसी इत्येते पञ्चसंवत्सरं ब्राह्मणगृहे भैक्षं चरेयुः' इति । १. वक्ष्यमाणत्वात् । २. दृष्ट्वाऽम्बुनि वै जपेत् । ३. चापले वाऽनृ- तेऽपि च । ४. निष्ठीविते ।