भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 565, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंचिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ५३३
राजयक्ष्मणि दुःसाध्ये सर्वकासगदेषु च । स्वरभेदे क्षये श्वासे ध्वजभङ्गे ज्वरे तथा ॥ १६० ॥ प्रमेहे मूत्रकृच्छ्रे च रक्तपित्ते त्वरोचके । छागलाद्यं घृतं शस्तं सर्वरोगविनाशनम् ॥ ६१ ॥ यह छागलाद्यघृत दुस्साध्य राजयक्ष्मा, सर्वप्रकारकी खाँसी, स्वरभंग, क्षय, श्वास, ध्वजभंग, ज्वर, प्रमेह, मूत्रकृच्छा रक्तपित्त और अरुचिरोगमें विशेषकर प्रयोग करना चाहिये । यह सर्वप्रकारके रोगोंको विनाश करनेवाला है ॥ १६०-६१ ॥
कुंकुमाद्यघृत ।
मधुकं क्षीरकाकोली दुःस्पर्शा दशमूलिका । तुलामानानि सर्वाणि जलद्रोणे पचेत्पृथक् ॥ ६२ ॥ पादावशेषितैः क्वाथैर्घृतं कुङ्कुममूर्च्छितम् । घृताच्चतुर्गुणं चाजं क्षीरं दत्त्वा विपाचयेत् ॥ ६३ ॥ द्रव्याणि यानि पेष्याणि तानि वक्ष्याम्यतः परम् । जीवनीयगणो मुस्तं लवंगं कुङ्कुमं वचा ॥ ६४ ॥ नीलोत्पलं बला व्योषं पृश्निपर्णी सरेणुका । चर्म्मकारालुकश्छिन्ना प्रियङ्गुःशैलवालुकम् ॥ ६५ ॥ एलाद्वयं तुगा धात्री प्रसूनं मालतीभवम् । हबुषा चविका पत्रं तालीशं नागकेशरम् ॥ ६६ ॥ वरदा जीरको दीप्या प्रत्येकं कर्षसम्मितम् । सर्वाण्येतानि संहृत्य शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ ६७ ॥ हन्ति यक्ष्माणमत्युग्रं कासं श्वासं क्षयं ज्वरम् । रक्तपित्तं प्रमेहं च कुंकुमाद्यं घृतं शुभम् ॥ ६८ ॥ मुलहठी १०० पल, क्षीरकाकोली १०० पल, कटेरी १०० पल और दशमूलकी सब ओषधियाँ १०० पल लेकर पृथक् २ एक एक द्रोण परिमाण जलमें पकावे । जब पककर चौथाई भाग जल शेष रहजाय तब नीचे उतारकर छान लेवे । फिर उस क्वाथमें केशरके द्वारा मूर्च्छित कियाहुआ घृत १ सेर, बकरीका दूध ४ सेर और कल्कके लिये आगे लिखीहुई जीवनीयगण ( जीवक, ऋषभक, मेदा, महामेदा,