चरक संहिता (प्रथम भाग: सूत्र, निदान, विमान, शारीर व इन्द्रिय स्थान)

३४८ चरकसंहिता [ अ० २७ मुखप्रियः सुखमदः सुगन्धिर्बस्तिरोगनुत् । जरणीयः परिणतो हृद्यो वर्ण्यश्च शार्करः ॥ १८१ ॥ रोचनो दीपनो हृद्यः शोषशोफार्शसां हितः । स्नेह-श्लेष्म-विकारघ्नो वर्ण्यः पक्वरसो मतः ॥ १८२ ॥ जरणीयो विबन्धघ्नः स्वरवर्णविशोधनः । कर्शनः शीतरसिको हितः शोफोदरार्शसाम् ॥ १८३ ॥ सृष्टभिन्नशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः । पाण्डुरोगव्रणहितो दीपनी चाक्षिकी मता ॥ १८४ ॥ सुरासवस्तीव्रमदो वातघ्नो वदनप्रियः । छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मैरेयो मधुरो गुरुः ॥ १८५ ॥ धातक्याभिषुतो हृद्यो रूक्षो रोचनदीपनः । माध्वीकवन्न चात्युष्णो मृद्वीकेक्षुरसासवः ॥ १८६ ॥ रोचनं दीपनं हृद्यं बल्यं पित्ताविरोधि च । विबन्धघ्नं कफघ्नं च मधु लघ्वल्पमारुतम् ॥ १८७ ॥ सुरा समण्डा रूक्षोष्णा यवानां वातपित्तला । गुर्वी जीर्यति विष्टभ्य श्लेष्मला तु मधूलिका ॥१८८॥ दीपनं जरणीयं च त्पाण्डुकृमिरोगनुत् । ग्रहण्यार्शोहितं भेदि सौवीरकतुषोदकम् ॥ १८९ ॥ दाहज्वरापहं स्पर्शात्पानाद्वातकफापहम् । विबन्धश्रमविध्वंसि दीपनं चाम्लकाञ्जिकम् ॥ १९० ॥ प्रायशोऽभिनवं मद्यं गुरु दोषसमीरणम् । स्रोतसां शोधनं जीर्णं दीपनं लघु रोचनम् ॥ १९१ ॥ हर्षणं प्रीणनं बल्यं भय-शोक श्रमापहम् । प्रागल्भ्य-वीर्य-प्रतिभा-तुष्टि-पुष्टि-बल-प्रदम् ॥ १९२ ॥ सात्त्विकैर्विधिवद्युक्त्या पीतं स्यादमृतं यथा । वर्गोऽयं सप्तमो मद्यमधिकृत्य प्रकीर्तितः ॥ १९३ ॥ मद्यवर्ग—स्वभाव से मद्य लघु, उष्ण है, वह रस में अम्ल नहीं, विपाक में अम्ल है । पीने पर दांत खट्टे होजाते हैं, मुख से स्राव होता है इसलिये अम्ल¹ है । यह बात सब मद्यों में समान है, विशेष रूप से आगे कहते हैं— • सुरा ( अनुद्धतमण्ड ) कृश पुरुषों के लिये, मूत्र रुक जाने पर, ग्रहणी, अर्श- १. मद्य-सर्वेषां मद्यमम्लानामुपर्य्युपरि वर्त्तते ॥सु०॥