चरक संहिता (प्रथम भाग: सूत्र, निदान, विमान, शारीर व इन्द्रिय स्थान)
Charaka Samhita Part 1 with Hindi Translation
महर्षि चरक व अग्निवेश द्वारा
स्रोत: चौखम्बा विद्याभवन · चौखम्बा विद्याभवन (उद्गम)
पृष्ठ 372, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें३५४ चरकसंहिता [अ० २७ रोचनं दीपनं वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम् । पाकेऽम्लमुष्णं वातघ्नं मङ्गलं बृंहणं दधि ॥ २२४ ॥ पीनसे चातिसारे च शीतके विषमज्वरे । अरचौ मूत्रकृच्छ्रे च कार्श्ये च दधि शस्यते ॥ २२५ ॥ शरद्-ग्रीष्म-वसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम् । रक्तपित्तकफोत्येषु विकारेष्वहितं च तत् ॥ २२६ ॥ त्रिदोषं मन्दकं, जातं वातघ्नं दधि, शुक्तकः १। सरः, श्लेष्मानिलघ्नस्तु मण्डः स्रोतोविशोधनः ॥ २२७ शोफार्शो-ग्रहणी-दोष-मूत्र-कृच्छ्रोदरा-२रुचौ । स्नेहव्यापदि पाण्डुत्वे तक्रं दद्याद् गरेषु च ॥ २२८ ॥ संग्राहि दीपनं हृद्यं नवनीतं नवोद्धृतम् । ग्रहण्यर्शो-विकार-हन्मर्दितारुचिनाशनम् ॥ २२९ ॥ स्मृति-बुद्धयग्नि-शुक्रौजः-कफ-मेदो-विवर्धनम् । वात-पित्त-विषोन्माद-शोपालक्ष्मी-विषापहम् ३ ॥ २३० ॥ सर्वस्नेहोत्तमं शीतं मधुरं रसपाकयोः । सहस्रवीर्यं विधिभिर्घृतं कर्मसहस्रकृत् ॥ २३१ ॥ मदापस्मार-मूर्च्छाय-शोषोन्माद-गर-ज्वरान् । योनिकर्णशिरःशूलं घृतं जीर्णमपोहति ॥ २३२ ॥ सर्पिष्याजावि-महिषी-क्षीरवत्त्वानि निर्दिशेत् । पीयूषो मोरटं चैव किलाटा विविधाश्च ये ॥ २३३ ॥ दीप्ताग्नीनामनिद्राणां सर्व एते सुखप्रदाः । गुरवस्तर्पणा वृष्या बृंहणाः पवनापहाः ॥ २३४ ॥ विशदा गुरवो रूक्षा माहिषस्तकपिण्डकाः । गोरसानाभयं वर्गो नवमः परिकीर्तितः ॥ २३५ ॥ क्षीरवर्ग-दूध-मधुर, शीतल, मृदु, स्निग्ध, बहल, श्लक्ष्ण, पिच्छिल, गुरु, मन्द, प्रसन्न इन दस गुणोंवाला गाय का दूध है। ओज के भी ये ही दस गुण हैं। इस लिये सामान्य होने से दूध ओज को बढ़ाता है । इसलिये जीवनीय वस्तुओं में दूध सब से अधिक श्रेष्ठ गिना जाता है । वह रसायन है । भैंस का दूध-गाय के दूध से भारी, गाय के दूध से ठण्डा और उसमें स्नेह अर्थात् घी भी अधिक होता है, निद्रा न आने वाले के लिये तथा अग्नि के बहुत बढ़ने में हितकारी है, अग्नि को कम करता है । १. शुक्लं इति पाठः । २. मूत्रग्रहोदरा इति पाठः । ३. ज्वरापहम् इति पाठः ।