भारतकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 144, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 144

१४६ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां हर्षमूलश्च कोलाहलो लोकस्योदजिहीत। हृष्टेन च राज्ञा महार्है रत्ना- लंकारैरर्हता च परिबर्हेणानुगृह्य विसृष्टा वारमुख्याभिः पौरमुख्यैश्च गणशः प्रशस्यमाना स्वभवनमगत्वाैव तमृषिमभाषत- 'भगवन्, अयमञ्जलिः, चिरमनुगृहीतोऽयं दासजनः, स्वार्थ इदानीमनुष्ठेयः' इति। ( १६ ) स तु रागादशनिहत इवोद्भ्राम्याब्रवीत्-'प्रिये, किमेतत्। कुत इदमौदासीन्यम्। क्व गतस्तव मय्यसाधारणोऽनुरागः' इति। अथ सा सस्मितमवादीत्-भगवन्, ययाद्य राजकुले मत्तः पराजयोऽभ्युपेत- पेतम्-अङ्गीकृतम्। प्रशुं-राजानम्। प्राणं सीत्-प्रणनाम। विस्मयेति-विस्मय- श्चमत्कारो हर्ष आनन्दश्चेति विस्मयहर्षौ मूलं यस्य स तथा। लोकस्य-तत्रस्थ- जनसमूहस्य। उदजिहीत-उत्थितोऽभवत्। ओहाङ्गतौवित्यस्य लङि रूपम्। महार्है- र्बहुमूल्यैः। परिबर्हेण राजोचितपरिच्छदेन, हस्त्यश्वादिभिरित्यर्थः। अनुगृह्य-परि- तोष्य काममञ्जरीमिति शेषः। विसृष्टा-गमनायानुज्ञाता। वारमुख्याभिः-श्रेष्ठवारा- ङ्गनाभिः। पौरमुख्यैः नागरिकप्रधानैः। गणशः-संघशः। प्रशस्यमाना। अभिनन्द्य- माना काममञ्जरीति शेषः। अयमञ्जलिः-प्रणमामीति भावः। अयं दासजनः- अहमित्यर्थः। स्वार्थः-स्वकीयप्रयोजनम् अनुष्ठेयः-अनुष्ठीयताम्। (१९) स महर्षिः। रागाद् अनुरागात्। अशनिहतो वज्राहतः। उद्भ्रम्य उद्भ्रान्तो भूत्वा। कुतः-कस्माद्धेतोः। औदासीन्यं-विरागः। सा काममञ्जरी। यया-गणिकया। राजकुले-राजसकाशे। मत्तः मम सकाशात्। संघर्षे-विवादे। आवर्जितवतीव-वशीकृतवतीव। श्लाघसे-स्वगौरवं प्रकटयसि। अधिक्षिप्ता- तिरस्कृता। दास्यमेव पणस्तस्य बन्धो दृढनियमस्तेन। यद्यहं मरीचिमावर्जयितुं शक्नुयां तदा त्वं मे दासी भविष्यसि, अन्यथाऽहं तव दासी भविष्यामीति पणस्य करके उसने राजाको प्रणाम किया। इसपर राज-दरबारमें आश्चर्य और हर्षभरा कोलाहल होने लगा। महाराजने प्रसन्न हो करके बेशकीमती रत्नजटित अलङ्कार, अच्छे-अच्छे वस्त्र दे करके काममंजरीको विदा किया। तब झुण्डके झुण्ड वेश्याओं और पुरवासियोंने उसकी प्रशंसा की। अपने घर पहुंचनेके पहले ही काममंजरीने मरीचि से कहा-'भगवन् ! मैं हाथ जोड़ती हूँ। आपने इस दासीपर बड़ी कृपा की। अब जा करके अपना काम करिये।' ( १९) प्रेमातिरेकके कारण अपनी प्रियाके कठोर वचन सुन करके महर्षि इस तरह तिलमिला उठे जैसे उन पर वज्र गिर पड़ा हो। उन्होंने कहा 'प्रिये ! यह क्या? ऐसी उदासीनता तुममें क्यों आ गयी? मुझपर तुम्हारा जो असाधारण अनुराग था, वह कहाँ