भारतकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 145, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 145

द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १४७ स्तस्याश्च मम च कस्मिंश्चित्संघर्षे 'मरीचिमावर्जितवतीव श्लाघसे' इति तयाऽस्म्यहमधिक्षिप्ता । दास्यपणबन्धेन चास्मिन्नर्थे प्रावर्तिषि । सिद्धार्था चास्मि त्वत्प्रसादात्' इति । स तया तथावधूतो दुर्मतिः कृतानुशयः शून्यव- न्न्यवर्तिष्ट । यस्तयैवं कृतस्तपस्वी तमेव मां महाभाग, मन्यस्व । स्व- शक्तिनिषिक्तं रागममुद्धृत्य तयैव बन्धक्या महद्वैराग्यमर्पितम् । अचिरा- देव शक्य आत्मा त्वदर्थसाधनक्षमः कर्तुम् । अस्यामेव तावद्वसाङ्गपुर्यां चम्पायाम्' इति । (२०) अथ तन्मनश्च्युततमःस्पर्शभियेवास्तं रविरगात् । ऋषिमु- स्वरूपम् । अर्थे-विषये-भवदावर्जनरूपे इत्यर्थः । प्रावर्त्तिषि-प्रवृत्ता । सिद्धार्था- कृतकृत्या । सः-मरीचिः । तया-काममञ्जर्या । तथा-तेन प्रकारेण अवधूतः- तिरस्कृतः । कृतानुशयः-कथमहमनया वञ्चित इति कृतपश्चात्तापः । शून्यवत्- शून्यहृदय इव । न्यवर्त्तिष्ट-स्वस्थानं प्रति परावृत्तोऽभवत् । यस्तपस्वी-अहमि- त्यर्थः । तया-काममञ्जर्या । एवं कृतः-पापे निमज्जितः तमेव-मरीचिमेव । मन्य- स्व-जानीहि । महाभागेति सम्बोधनमपहारवर्मणः । स्वशक्तिनिषिक्त-निजसाम- र्थ्यनिःक्षिप्तम्-काममञ्जर्या स्वयमेव जनितमित्यर्थः । रागम्-अनुरागम् । उद्धृ- त्य-उत्पाट्य । बन्धक्या-कुलटया । महद्वैराग्यमर्पितं-रागस्थाने वैराग्यं स्थापि- तम् । त्वदर्थेति । तवापहारवर्मणोऽर्थस्य प्रयोजनस्य सुहृद्गतिनिर्णयरूपस्य साधने सम्पादने क्षमः समर्थः । अल्पेनैव कालेन पुनरहं पूर्वशक्तिसम्पन्नो भविष्या- मीत्यर्थः । वस-तिष्ठ प्रतिपालयेति यावत् । (२०) अथेति-तस्य मरीचेर्मनसो मानसाच्च्युतं गलितं यत्तमोऽज्ञानरूपं चला गया ?' तब उसने मुसकाकर कहा-'भगवन् ? जिस स्त्रीने राज-दरबारमें अपनी पराजय मानी है, उसके साथ किसी समय मेरा संघर्ष हो गया। उस समय उसने ताना दे करके कहा था-'ओ हो ! तुम तो, इतनी हेकड़ी दिखाती हो, मानो तुमने महर्षि मरीचिको मोहित कर लिया है।' अन्तमें जब उसने मेरी दासी होनेकी शर्त मान ली, तब मैं इस काम- (आपको मोहित करनेके काम) में प्रवृत्त हुई । और आपकी कृपासे मनोरथ भी सिद्ध हो गया ।' उसके द्वारा इस प्रकार तिरस्कृत हो करके दुर्गति मरीचि बहुत पछताये और शून्य मनसे आश्रमपर लौट आये । इस तरह जिस तपस्वीकी छीछालेदर हुई थी, हे महाभाग ! वह मैं ही हूँ। उस कुलटाने अपने अर्पित अनुरागको दूर करके मुझे असाधारण वैराग्य प्रदान किया है। शीघ्र ही मेरी आत्मा आपका कार्य- साधन करनेको समर्थ हो जायगी । तबतक आप इसी अङ्गपुरीमें निवास करिये । (२०) इसी समय जैसे उस तपस्वीके मनसे निःसृत अज्ञानान्धकारके स्पर्शभयसे