दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 414, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ें४१४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां गण्यतामरेषु । तदनन्तरमनन्तवर्मा नाम तदायतिरवनिमध्येतिष्ठत् । स सर्वगुणैः समृद्धोऽपि दैवादण्डनीत्यां नात्यादृतोऽभूत् । तमेकदा रहसि वसुरक्षितो नाम मन्त्रिवृद्धः पितुरस्य बहुमतः प्रगल्भवागभाषत । ( ५ ) 'तात, सर्वैवात्मसंपदभिजातप्रभृत्यन्यूनैवात्रभवति लक्ष्यते । बुद्धिश्च निसर्गपट्वी, कलासु नृत्यगीतादिषु चित्रेषु च काव्यविस्तरेषु प्राप्तविस्तरा तवेतरेभ्यः प्रतिविशिष्यते । तथाप्यसावप्रतिपद्यात्मसंस्कार- मर्थशास्त्रेषु, अनग्निसंशोधितेव हेमजातिर्नातिभाति बुद्धिः । बुद्धिहीनो पापेन, दौर्भाग्येनेति यावत् । अमरेषु अगण्यत स्वर्गमगच्छत् । तदायतिः—तस्मात् पुण्यवर्मणः आयतिः प्रभावो यस्य सः । तत्पुत्र इत्यर्थः । स्यात्प्रभावेऽपि चायतिरित्पमरः । दण्डनीत्यां राजनीतौ । अत्याहत आदरवान् । बहुमतः सम्मा- नितः । प्रगल्भवाक् वाक्पटुः । ( ५ ) आत्मसात् पुरुषगुणपरम्परा । अभिजातप्रभृति कुलक्रमानुसारेण । अन्यूना अहीना । अत्रभवति त्वयि । निसर्गेति—निसर्गात् स्वभावात् पट्वी पटुः । चित्रेषु नानाविधेषु । प्राप्तविस्तरा लब्धप्रसरा । प्रतिविशिष्यते विशिष्टा- स्ति । असौ बुद्धिः । अप्रतिपद्य अप्राप्य । आत्मसंस्कारं वासनाम् । अर्थशास्त्रेषु दण्डनीत्यादिषु । अनग्निशोधितेति—अनग्निशोधितं सुवर्णं यथा न शोभते तथा सस्काररहिता । बुद्धिरपीत्यर्थः । अत्युच्छितः अत्युन्नततः । परैः शत्रुभिः । पापोंके कारण स्वर्गके देवगणोंमें जाकर मिल गया । इसके पश्चात् उसका पुत्र अनन्तवर्मा राजसिंहासनपर बैठा । यद्यपि अनन्तवर्मा सभी राजगुणोंसे परिपूर्ण था परन्तु, दुर्भाग्यवश उसकी नीतिसे लोग असन्तुष्ट थे और उसका आदर नहीं करते थे । एक दिन उसके पिताके द्वारा सम्मानित वृद्ध मन्त्री वसुरक्षितने अनन्तवर्माको एकान्त स्थलमें ले जाकर कहा— ( ५ ) हे तात ! स्ववंशानुसार आपमें सभी गुण वर्त्तमान हैं । स्वभावसे ही आप- बुद्धिमैं तीक्ष्ण हैं । औरोंकी अपेक्षा आपमें नृत्य, गीत, काव्यकला, चित्र-चातुर्य भी अधिक है । परन्तु, इन सबके रहते हुए भी आपकी प्रतिभा अर्थशास्त्रके तत्त्वान्वेषणमें असफल है । अतः इसकी शोभा उसी प्रकार हीन लग रही है जैसे अग्निमें बिना तपा हुआ सुवर्ण शोभाहीन रहता है । बुद्धिरहित राजा कितना ही बड़ा क्यों न हो, उसके रिपुगण उसे भीतर ही भीतर खोखला बना देते हैं । यद्यपि ऊपरसे देखनेमें यह बात ज्ञात नहीं होती परन्तु सूक्ष्मतासे ज्ञात हो जाती है । बुद्धिके न होनेसे वह राजा अपने साध्य-साधनोंका विभाग करनेमें असमर्थ रहता है । जो राजा राज्यपदके अनुकूल आचरण नहीं करता।