दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 430, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ें४३० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां न्ध्रश्च स यद्यद्व्यसनमारभते तत्तथेत्यवर्णयत्—'देव, यथा मृगया ह्यौप- कारिकी न तथान्यत् । अत्र हि व्यायामोत्कर्षादापत्सूपकर्ता दीर्घाध्वल- ङ्घनक्षमो जङ्घाजवः, कफापचयादारोग्यैकमूलमाशयाग्निदीप्तिः, मेदोपक- र्षादङ्गानां स्थैर्यकार्कश्यतिलाघवादीनि, शीतोष्णवातवर्षक्षुत्पिपासासह्- त्वम्, सत्त्वानांमवस्थान्तरेषु चित्तचेष्टितज्ञानम्, हारिणगवलगवयादि- वधेन सस्यलोपप्रतिक्रिया, वृकव्याघ्रादिघातेन स्थलपथशल्यशोधनम् , शैलाटवीप्रदेशानां विविधकर्मक्षमाणामालोचनम् , आटविकवर्गविश्रम्भ- णम् , उत्साहशक्ति-संधुक्षणेन प्रत्यनीकवित्रासनमिति बहुतमा गुणाः । यावत् । व्यसनं मृगयादिकम्—स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुण्यार्थदूषणे । दण्ड- पारुष्यमित्येतन्महाव्यसनसप्तकमिति वैजयन्ती । तथा युक्तम् । औपकारिकी उप- कारायार्हा । अत्र मृगयायाम् । जङ्घाजवो जङ्घावेगः । कफस्य श्लेष्मणः अपचयात् क्षयात् । आरोग्यस्यैकमद्वितीयं मूलं निदानम् आशयाग्नेर्दीप्तिः सन्धुक्षणम् । मेदसां भाषायां चर्बीति ख्यातानां धातुविशेषाणाम् अपकर्षादपचयात् । सत्त्वानां प्राणिनाम् । अवस्थान्तरेषु अवस्थाविशेषेषु । गवलो महिषः । गवयो गोसदृशः पशुः । सस्यलोपप्रतिक्रिया सस्यरक्षा । वृकः 'हुड़ार' इति भाषा । स्थलपथेति- स्थलपथस्य शल्यानां कण्टकभूतानां शोधनमपनयनम् । शैलाटवीति—पार्वत्य- वनभूमिषु बहवः प्रदेशा निरर्थकास्तिष्ठन्ति तेषां सार्थकीकरणम् । आटविका आरण्यकाः । निश्रम्भं विश्वासोत्पादनम् । प्रत्यनीकः शत्रुः । महाराजसे कहा—आखेटसे जितने उपकार होते हैं उतने दूसरे से नहीं होते हैं । देखिये, आखेटसे व्यायाम होता है अतः शरीर में बल बढ़ता है । शरीरमें बल रहने पर किसी समय आपत्ति आने पर मनुष्य आत्मरक्षा कर सकता है । जांघोंमें पैदल रास्ता समाप्त करनेकी शक्ति आती है । कफ दबा रहता है अतः उदराग्नि उद्दीपित रहती है । मेद ( चर्बी ) के न बढ़नेसे अङ्ग-प्रत्यङ्ग फुर्तीले रहते हैं । शीत-वायु-उष्ण-भूख-प्यास आदि सहन करनेकी शक्ति रहती है-एवं हर एक प्राणीके मनोभाव ज्ञात करनेका ज्ञान प्राप्त होता है । हिरण-साँभर आदि पशुओंको मार देनेसे खेतोंके अन्नोंकी चर जानेसे रक्षा होत हैं । सिंह-भेड़ियों आदि चौपायोंके मारनेसे स्थलमार्ग निष्कण्टक हो जाता है । स्थल मार्ग साफ रहनेसे मनुष्य निर्भय होकर पर्वत-अरण्योंमें घूमकर नदियोंकी सैर कर सकते हैं जिनसे ज्ञानवृद्धिके साथ भौगोलिक एवं भौतिक वस्तुओंका भी बोध होता है यथा यह भी विदित हो जाता है कि अमुक स्थान अमुक जगह है । बार-बार आवागमनसे बनैले पशुओंको उस शिकारीके प्रति मनमें प्रतीति हो जाती है अतः फिर वे कष्ट भी नहीं देते ।