गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ८ ।। ९१ दोनों जामदग्न में तप करते हैं । ( गौतमभरद्वाजो सिँहौँ प्रभव तपतः ) गौतम और भरद्वाज दोनों सिंह [ बलवान् ] प्रभव [ आश्रम ] में तप करते हैं । ( गुङ्गुः गुगुवासे तपति ) गुङ्गु गुगुवास में तप करता है । ( ऋषिः ऋषिद्रोणे अभ्यतपत् ) ऋषि ने ऋषि द्रोण [ ऋषिवन ] में सब ओर से तप किया । ( अगस्त्यः अगस्त्यतीर्थे तपति ) अगस्त्य अगस्त्यतीर्थ में तप करता है । ( दिवि अत्रिः ह तपति ) द्यौ. [ स्वर्ग, सुखस्थान ] में अत्रि तप करता है । ( स्वयम्भूः कश्यपः कश्यपतुङ्गे अभ्यतपत् ) स्वयम्भू कश्यप ने कश्यप तुङ्ग [ कश्यप पहाड़ ] पर सब प्रकार तप किया । [ यह दस ऋषि दस इन्द्रियां हैं ] ( उलवूक-ऋक्ष-तरक्षुः श्वा वराह चिल्वटि-वभ्रुकाः सर्पदंष्ट्रनः संहनु कृणवानाः ) उलवूक-[ भेड़िया ], ऋक्ष [ ऋक्ष, रीछ ], तरक्षु [ लकड़बग्घा ], श्वा [ कुत्ता ], वराह [ सूअर ], चिल्वटि, वभ्रुक [ बभ्रु, नेवला ], सर्पदंष्ट्रन [ सांप के समान डाढ़ों वाला जन्तु, यह आठ वनैले जीव ] संगति करते हुये वा परस्पर हिंसा का नाश करते हुए [ तप करते हैं ] । ( कश्यपतुङ्गदर्शनात् सरणवाटात् सिद्धिः भवति ) कश्यप तुङ्ग के दर्शन से और चलने के मार्ग से सिद्धि [ ऐश्वर्य प्राप्ति ] होती है । ( ब्राह्म्यं वर्षसहस्रम् ऋषिवने ब्रह्मचारी एकपादेन अतिष्ठत्, द्वितीयं वर्षसहस्रं मूर्द्धनि एव अमृतस्य धाराम् अधारयत् ) ब्रह्मा के सहस्र वर्ष [ द्वीप समान नाड़ियों में ] ऋषिवन में ३ । १३०) इति दीर्घः । विश्वामित्रः सर्वमित्रः—निरु० २ । २४। सर्वहितः (जमदग्निः) जमु भक्षणे दीप्तौ च--शतु+अग्निः । जमदग्नयः प्रज्वलिताग्नयो वा प्रज्वलिताग्नयो वा । निरु० ७ । २४ । जमन्तः प्रज्वलन्तोऽग्नयो यज्ञे शिल्पसिद्धौ वा यस्य स महर्षिः ( गौतमः ) गौतमस्यापत्यं शिष्यो वा ( भरद्वाजः ) भृञ् धारणपोषणयोः— शतृः+ वज-गतौ घञ् । अन्नस्य बलस्य विज्ञानस्य वा भर्त्ता धारकः पोषको वा ( गुङ्गुः ) गुङ् ध्वनौ-डुः + गम्ऌ गतौ--डुः । अलुक्समासः । गुङ् ध्वनिं गच्छति प्राप्नोति यः स. वेदपाठकः (गुगुवासे) गुग्गुलवने (ऋषिद्रोणे ) ऋषिवने (अगस्त्यः) अग वक्रगतौ--अच् । वसेस्तिः ( उ० ४ । १६० ) अग+अगु क्षेपणे-तिप्रत्ययः । तत्र साधुः ( पा० ४ । ४ । ९८ ) यत्, दीर्घाभावः । अगस्य कुटिलगतेः पापस्य असने क्षेपणे समर्थः ( दिवि ) स्वर्गे । सुखस्थाने ( अत्रिः ) अदेस्त्रिनिश्च ( उ० ४ । ६८ ) अद भक्षणे, अत सातत्यगमने वा-त्रिप् । दोषस्य पापस्य भक्षको नाशकः । सदा ज्ञानशीलः ( कश्यपः ) कश शब्दे यत् + पा पाने-कः । सोमपानशीलः । यद्वा, दृशिर् प्रेक्षणे--वुनू । अशिति परतो ऽपि दृशेः पश्य् इत्यादेशः । आद्यन्तविपर्ययेन रूपसिद्धिः । कश्यपः । यथार्थद्रष्टा ( उलवूकः ) वृकभेदः (ऋक्षः) ऋक्षः । भल्लूकः ( तरक्षुः ) तर + क्षि हिंसायाम्--डुः । तरं गतिं मार्गं वा क्षिणोतीति । क्षुद्रव्याघ्रः ( चिल्वटिः ) जाङ्गलपशुभेदः ( वभ्रुकः ) बभ्रुः । नकुलः । ( संहनु ) श्वश्वस्निहि- त्रप्यसि० ( उ० १ । १० ) सम् + हन हिंसागत्योः-उप्रत्ययः । संगतिम् परस्पर- हिंसनम् ( कृणवानाः ) कृवि हिंसाकरणयोः गतौ च-शानच्, उप्रत्ययः, वस्य अकारः । हिंसन्तः । कुर्वाणाः ( सरणवाटात् ) गमनमार्गात् (सिद्धिः) ऐश्वर्यप्राप्तिः (ब्राह्म्यम्) ब्रह्मन्-ण्यत् । ब्रह्मसम्बन्धि (वर्षम्) वृषु सेचने-अच् यद्वा, वृतृवदिवचि०