गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १५ १०५ भावार्थ:—मनुष्यों को चाहिये कि भौतिक यज्ञ के साथ आत्मिक यज्ञ का विचार करते रहें ॥ १४ ॥ कण्डिका १५ ॥ अदितिर्वै प्रजाकामौदनमपचत् तत उच्छिष्टमाश्नात् सा गर्भमधत्त, तत आदित्या अजायन्त, य एष ओदनः पच्यत आरम्भणमेवैतत् क्रियते आक्रमण- मेव प्रादेशमात्रीः समिधो भवन्त्येतावान् ह्यात्मा प्रजापतिना सम्मितो ऽग्नेर्वै या यज्ञिया तनूरश्वत्थे तया समगच्छत एषा स्वधृत्या तनूर्यद् घृतम्, यद् घृतेन समिधो अनक्ति ताभ्यामेवैनं तन्तूभ्यां समर्द्धयति यन्निर्मार्गस्यादधात्यव- कूत्या वै वीर्यं क्रियते यन्निर्मार्गस्यादधात्यवकूत्या एव संवत्सरो वै प्रजननमनग्निः प्रजननमेतत् प्रजननं यत्संवत्सर ऋचाऽग्नौ समिधमादधाति, प्रजननादेवैनन्तत् प्रजनयिता प्रजनयत्यभक्तुर्वे पुरुषो न हि तद्वेद यदृतुमभिजायते, यन्नक्षत्रं तदाप्नोति, य एष ओदनः पच्यते, योनिरेवैषा क्रियते, यत्समिध आधीयन्ते रेत- स्तत् ध्रियते संवत्सरो वै रेतो हितं प्रजायते, ये संवत्सरे पर्य्येतेऽग्निमाधत्ते प्रजापतिरेवैनमाधत्ते, द्वादशसु रात्रीषु पुरा संवत्सरस्याधेयात्ता हि संवत्सरस्य प्रतिमा अथो तिसृष्वथो द्वयोरथो पूर्वद्युराधेयात् ते वा अग्निमादधानेनादित्या वा इत उत्तरमेव मेऽमुष्मिंल्लोक आयंस्ते पथि रक्षन्त इयन्तदु यक्ष्यमाणं प्रतिनु- दन्त उच्छेषणभाजा वा आदित्या यदुच्छिष्टं यदुच्छिष्टेन समिधो अनक्ति तेभ्य एव प्रोवाच तेभ्य एव प्रोच्य स्वर्गंलोकं यन्ति ॥ १५ ॥ कण्डिका १५ ॥ अदिति की सृष्टि रचना के दृष्टान्त से भौतिक यज्ञ की रचना ॥ ( प्रजाकामा अदितिः वै ओदनम् अपचत् ) सन्तान चाहने वाली अदिति [ अदीन और अखण्ड परमेश्वर शक्ति ] ने सींचने वाला भात वा अन्न पकाया [ परमाणुओं को चलाया ], ( ततः उच्छिष्टम् आश्नात् ) फिर बचे हुये को खाया [ प्रलय से पीछे बचे संयोग वियोग सामर्थ्य को काम में लाया ] । ( सा गर्भम् अधत्त ) उसने गर्भ धारण लिङ् । अवशिष्टं भवेत् ( पर्य्युपासीरन् ) परि + उप + आस उपवेशने—विधिलिङ् । उपविशेयुः ॥ १५—( अदितिः ) कृत्यल्युटो बहुलम् ( पा० ३ । ३ । ११३ ) दोङ् क्षये, दो अवखण्डने, दाप् लवने—क्तिन्। द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति ( पा० ७ । ४ । ४० ) इति इत्वम् । दीङ्पक्षे ह्रस्वत्व नञ्समासः । अदितिः पृथिवी निघ० १ । १ । वाक्—निघ० १ । ११ । गोः—निघ० २ । ११ । अदीना देवमाता—निरु० ४ । २२ । अदीना अक्षीणा अखण्डिता वा परमेश्वरशक्तिः ( ओदनम् ) उन्देर्न- लोपश्च ( उ० २ । ७६ ) उन्दी क्लेदने—युच् । ओदनो मेघः—निघ० १ । १० । ओदनमुदकदानं मेघम्—निरु० ६ । ३४ । सेचकं भक्तम् । अन्नम् ( उच्छिष्टम् ) उत् + शिष असर्वोपयोगे—क्तः । यः प्रलयात् शिष्यते शेषो भवति तं शेषपदार्थम् ।