गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 148, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें११० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १७ ॥ ६१, निरुक्त १३ । ७ । [ शृङ्गाः पद के स्थान पर वहां शृङ्गा पद है ] ( अस्य ) इस [ वृषभरूप यज्ञ ] के ( चत्वारि ) चार [ वेद ] ( शृङ्गा ) सींग, ( त्रयः ) तीन [ कर्म उपासना ज्ञान ] ( पादाः ) पैर, ( द्वे ) दो [ प्रायणीय और उदयनीय अर्थात् अस्तकाल और उदयकाल ] ( शीर्षे ) सिर और ( अस्य ) इसके ( सप्त ) सात [ गायत्री आदि छन्द ] ( हस्त'सः ) हाथ [ समान ] हैं । ( त्रिधा ) तीन प्रकार [ मन्त्र, कल्प वा यज्ञ पद्धति और ब्राह्मण वा ब्रह्मज्ञान से ] ( बद्धः ) बन्धा हुआ ( वृषभः ) वह बैल [ समान यज्ञ ] ( रोरवीति ) बड़ा शब्द करता है, ( महः देवः ) उस महान् देव [ कामना योग्य यज्ञ ] ने ( मर्त्यान् ) मनुष्यों में ( आ विवेश ) प्रवेश किया है ॥ २-यो विद्यात् सप्त प्रवतः सप्त विद्यात् परावतः । शिरो यज्ञस्य यो विद्यात् स वशां प्रतिगृह्णीयात् ॥ अथ० १० । १० । २ । ( यः ) जो [ विद्वान् ] ( सप्त ) सात [ २ हाथ, २ पांव १ पायु, १ उपस्थ, १ उदर ] ( प्रवतः ) उत्तम गति वाले [ लोकों ] को ( विद्यात् ) जाने और ( सप्त ) सात [ २ कान, २ नथने, २ आँखें, १ मुख ] ( परावतः ) दूर गति वाले [ लोकों ] को ( विद्यात् ) जान जावे । ( यः ) जो ( यज्ञस्य ) यज्ञ [ श्रेष्ठ कर्म ] के ( शिरः ) शिर [ प्रधान अपने आत्मा ] को ( विद्यात् ) जान लेवे, ( सः ) वह [ पुरुष ] ( वशाम् ) वशा [ कामना योग्य .परमेश्वर शक्ति ] को ( प्रति ) प्रतीति से ( गृह्णीयात् ) ग्रहण करे ॥ कण्डिका १७ ॥ किमुपयज्ञ आत्रेयो भवतीत्यादित्यं हि तमो जग्राह, तदत्रिरपनुनोद तद- त्रिरन्वपश्यत् । तदप्येतदृचोक्तम् । सुताद्यमत्रिर्दिवमुन्निनाय दिवि त्वाऽत्रिरधारयत् सूर्य्या मासाय कर्त्तव इति । तं होवाच वरं वृणीष्वेति, स होवाच दक्षिणीया मे प्रजा स्यादिति, तस्मादात्रेयाय प्रथमं दक्षिणा यज्ञे दीयन्त इति ब्राह्मणम् ॥ १७ ॥ कण्डिका १७ ॥ ईश्वर मानने वाले की महिमा ॥ ( उपयज्ञः आत्रेयः किं भवति ) यज्ञ में आया हुआ आत्रेय [ अत्रि, नित्य ज्ञानी परमेश्वर का मानने वाला ब्राह्मण ] क्या होता है । [ उत्तर ] ( आदित्यं हि तमः जग्राह, तत् अत्रिः अपनुनोद, तत् अत्रिः अनु अपश्यत् ) सूर्य्य को अन्धकार [ प्रलय के अन्धेरे ] ने पकड़ लिया था, उसको अत्रि [ नित्य ज्ञानी परमेश्वर ] ने हटा दिया, उसको अत्रि ने [ नित्य ज्ञानी परमेश्वर ने वेद में ] दिखा दिया है । ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् ) वही इस ऋचा करके कहा गया है-( सुतं त् यम् अत्रिः दिवम् उत्निनाय, सूर्य्या अत्रिः मासाय कर्तवे त्वा दिवि अधारयत् इति अथ० १३ । २ । ४ और अथ० १३ । २।१२ ) जिस [ सूर्य ] को अत्रि [ नित्य ज्ञानी परमात्मा ] १७-( उपयज्ञः ) उपगतयज्ञः । प्राप्तयज्ञः ( आत्रेयः ) अदेस्त्रिनिश्च ( उ० ४ । ६८ ) अत सातत्यगमने-त्रिप् । अत्रिः । सदा ज्ञानवान् परमात्मा । इतश्चानिञः ( पा० ४ । १ । १२२ ) अत्रि--ढक् अपत्यार्थे । अत्रेः सदा ज्ञानवतः परमेश्वरस्य पुत्रः, ब्राह्मणः ( तमः ) प्रलयान्धकारः ( अत्रिः ) उपरि द्रष्टव्यम् । अनन्तज्ञानी