भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 174, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 174

१३६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ३ ॥ वर्त्तमामः भ्रेषं न्येति एवम् एव अस्य यज्ञः भ्रेषं न्येति ) और जैसे एक पांव वाला पुरुष जाता हुआ अथवा एक पहिये वाला रथ चलता हुआ गिर जाता है, वैसे ही इसका यज्ञ गिर जाता है । (यज्ञस्य भ्रेषम् अनु यजमानः भ्रेषं न्येति) यज्ञ के गिराव के साथ यजमान गिर जाता है । (यजमानस्य भ्रेषम् अनु ऋत्विजः भ्रेषं नियन्ति) यजमान के गिराव के समय ऋत्विज् लोग गिर जाते हैं । ( ऋत्विजां भ्रेषम् अनु दक्षिणाः भ्रेषं नियन्ति ) ऋत्विजों के गिराव के साथ दक्षिणायें गिर जाती हैं । ( दक्षिणानाम् भ्रेषम् अनु यजमानः पुत्रपशुभिः भ्रेषं न्येति ) दक्षिणाओं के गिराव के साथ यजमान पुत्र और पशुओं सहित गिर जाता है । ( पुत्रपशूनां भ्रेषम् अनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन भ्रेषं न्येति ) पुत्र और पशुओं के गिराव के साथ यजमान स्वर्गलोक से गिर जाता है । (स्वर्गस्य लोकस्य भ्रेषम् अनु तस्य अर्द्धस्य योगक्षेमः भ्रेषं न्येति, यस्मिन् अर्द्धे यजन्ते इति ब्राह्मणम् ) स्वर्गलोक के गिराव के साथ उसकी सम्पत्ति का योगक्षेम [ पाने योग्य का पाना और पाये हुये का बचाना ] गिर जाता है, जिस सम्पत्ति में लोग यज्ञ करते हैं—यह ब्राह्मण [ वेदज्ञान ] है [ इस कण्डिका का मिलान करो—गोपथ पू० १ । १३ ] ॥ २ ॥ भावार्थः—कर्मकुशल ऋत्विजों के न होने से यज्ञ में विघ्न पड़ता है ॥ २ ॥ कण्डिका ३ ॥ तदु ह स्माह श्वेतकेतुरारुणेयो ब्रह्माणं दृष्ट्वा भाषमाणमर्द्धं मेऽस्य यज्ञ- स्यान्तरगादिति, तस्माद् ब्रह्मा स्तुते बहिःपवमाने वाचोयम्यमुपांश्वन्तर्यामाभ्या- मय ये पवमान उदूचुस्तेऽत्रथ यानि च स्तोत्राणि च शस्त्राण्यावषट्कारात्तेषु स यदृक्तो भ्रेषन्निश्चच्छेदो भूर्जनदिति गार्हपत्ये जुहुयात्, यदि यजुष्ट ओं भुवो जन- दिति दक्षिणाग्नौ जुहुयात्, यदि सामत ओं स्वर्जनदित्याहवनीये जुहुयात्, यद्यना- ज्ञाता ब्रह्मातो ओं भूर्भुवः स्व॒र्जनदोमित्याहवनीय एव जुहुयात्, तद्याकोवाक्य- स्यर्चां यजुषां साम्नामथर्वाङ्गिरसामथापि वेदानां रसेन यज्ञस्य विरिष्टं सन्ध्रीयते, तद्यथा लवणेनेत्युक्तं, तद्यथा उभयपात्पुरुषो यद्युभयचक्रो वा रथो वर्त्तमानोऽभ्रेषं न्येत्येवमेवास्य यज्ञोऽभ्रेषं न्येति, यज्ञस्याऽभ्रेषमनु यजमानोऽभ्रेषं न्येति, यजमान- स्याभ्रेषमन्वृत्विजोऽभ्रेषं नियन्ति, ऋत्विजामभ्रेषमनु दक्षिणा अभ्रेषं नियन्ति, दक्षिणानामभ्रेषमनु यजमानः पुत्रपशुभिरभ्रेषं न्येति, पुत्रपशूनामभ्रेषमनु यजमानः स्वर्गेण लोकेनाभ्रेषं न्येति, स्वर्गस्य लोकस्याऽभ्रेषमनु तस्यार्द्धस्य योगक्षेमोऽभ्रेषं न्येति, यस्मिन्नर्द्धे यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥ कण्डिका ३ ॥ यज्ञ में त्रुटि होने पर प्रायश्चित्त ॥ ( आरुणेयः श्वेतकेतुः तम् उ स्म ब्रह्माणं भाषमाणं दृष्ट्वा आह मे अस्य निघ० २ । १४ ( वर्त्तनिः ) प्रवृत्तिमार्गः ( वदन् ) कथयन् ( अर्द्धम् ) पू० १ । १३ । ऋद्धिम् । संपत्तिम् ( अन्तः ) मध्ये ( यन् ) इण् गतौ-शतृः । गच्छन् ( भ्रेषम् ) भ्रेषृ चलने--घञ् । अधःपतनम् ( न्येति ) निश्चयेन प्राप्नोति ( अर्द्धस्य ) सम्पत्तेः ( योगक्षेमः ) गो० पू० १ । १३ । प्राप्यस्य प्रापणं प्राप्तस्य रक्षणम् ॥