गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Here is the accurate line-by-line transcription of the provided image:

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १६ ॥ १७३ होता है, ऐसा कहते हैं । (ये तस्य अन्नम् अदन्ति ते अस्य पाप्मानम् अदन्ति, अथ ये अस्य नाम गृह्णन्ति ते अस्य नाम्नः पाप्मानम् अपाघ्नते ५) जो पुरुष उसका अन्न खाते हैं वे उसका पाप [ न खाने योग्य भोजन ] खाते हैं और जो इसका नाम लेते हैं वे इसके नाम का पाप मिटाते हैं [ उसके नाम को निष्पाप और बड़ा समझते हैं ] ५ । (अथ अपि वेदानां गर्भभूतः भवति इति आहुः, तस्य अजातस्य अविज्ञातस्य अक्रीतसोमस्य अभोजनीयं भवति इति आहुः ) फिर वह [ दीक्षित ] वेदों का गर्भभूत [ आधार ] होता है ऐसा कहते हैं, उस न उत्पन्न हुये, न जाने गये, और सोम न मोल लेने वाले [ दीक्षित ] का अभोजनीय [ अन्न ] होता है । ( सः दीक्षाणां प्रातः जायते सोमं क्रीणन्ति [ क्रीणाति ] तस्य जातस्य विज्ञातस्य क्रीतसोमस्य भोजनीयं भवति इति आहुः ६) [ उत्तर ] वह दीक्षाओं के मध्य प्रातःकाल उत्पन्न होता है, सोम मोल लेता है, उस उत्पन्न हुये, जाने हुये, सोम मोल ले चुके हुये [ दीक्षित ] का भोजनीय [अन्न] होता है, ऐसा कहते हैं ६ । (कस्यस्वित् हेतोः संसवाः परिजिहीर्षिताः भवन्ति )— किस कारण से ही संसव [ दो वा बहुत यजमानों के मिलकर सोम निचोड़ने के यज्ञ ] छोड़ने योग्य होते हैं । (यतरः वीर्य्यवत्तरः भवति सः परस्य यज्ञं परिमुष्णाति ७) [ उत्तर ] उनमें जो कोई अधिक बलवान् होता है वह दूसरे के यज्ञ को लूट लेता है [ इससे यज्ञों के बीच में नदी वा पहाड़ का अन्तर रहे ] ७ । ( कस्यस्वित् हेतोः दैवे न ध्यायेत् संस्थिते न अधीयीत इति संसवस्य एव हेतोः इति ) किस कारण से ही दैव [ मेघ ] सम्बन्धी कर्म में न चिन्ता करे, और संसव दोष [ दो यज्ञों में गड़बड़ पड़ जाने ] के कारण से संस्थित [ समाप्त यज्ञ ] में न मन्त्र पढ़े । (विद्योतमाने स्तनयति अथो वर्षति वायव्यं सोमं च वै देवाः अभिषुण्वन्ति भक्षयन्ति, तत् शुश्रुवांसः अनूचानाः ब्राह्मणाः [ सोमं अभिषुण्वन्ति ] तेषां पितृपितामहाः सर्वरसभाक्षाः भवन्ति, सः दैवे न ध्यायेत् संस्थिते न अधीयीत इति ब्राह्मणम् ८) - [ उत्तर ] बिजुली चमकते हुये, गरजते हुये और बरसते हुये पर वायु देवता वाले सोम [ जल ] को देव [ मेघ ] निचोड़ते हैं और खाते हैं इसलिये वेद सुने हुये और अङ्गों सहित वेद विचारने वाले ब्राह्मण [ ब्रह्म ज्ञानी सोम को ] निचोड़ते हैं, उनके मध्य पितर और पितामह [ बाप और दादे के भोजनीयमन्नं यस्मात् सः । अन्नस्य भोजयिता । यद्वा अश भोजने-णिनिः । वाहिता- ग्न्यादिषु ( पा० २ । २ । ३७ ) इति आशीशब्दस्य पूर्वप्रयोगः । अन्नाशी । अन्न- भक्षकः (संसवाः) द्वयोर्बहूनां वा यजमानानां सम्भूय सोमाभिषवाः, ते च महान्तो दोषाः (परिजिहीर्षिताः) परिहर्तुमभिकांक्षिताः (यतरः) अनयोर्मध्ये यः (परिमुष्णाति) परिमुष्णाति (दैवे) दैवो मेघः । मेघसंबन्धिनि कर्मणि (संस्थिते) समाप्तयज्ञे (विद्योतमाने) विद्युत्प्रकाशमाने मेघे (स्तनयति) स्तन मेघशब्दे-- शतृः । मेघशब्दं कुर्वति (वायव्यम्) वायुदेवताकं सोमम् (देवाः) मेघाः । विद्वांसः (सोमम्) जलरसम् । सोमलतारसम् (शुश्रुवांसः) श्रु श्रवणे-क्वसुः । वेद श्रुतवन्तः (अनूचानाः) अनु+वच परिभाषणे--कानच् । साङ्गवेदविचक्षणाः (पितृपितामहाः) पितरश्च पितामहाश्च । तत्समानपूज्याः विद्वांसः ॥