भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 215, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 215

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २२ ॥ १७७ जावे जहां मन से जाना चाहे ५, ( न इष्ट्या यजेत ) अब इष्टि [ जैसे पुत्रेष्टि, नवशस्येष्टि, संवत्सरेष्टि ] से यज्ञ करे ६, ( न वाचा यथाकथाचित् अभिभाषेत ) अब वाणी से किसी ही [ उचित ] प्रकार बातचीत करे ७, ( न मिथुनं चरेत् ) अब मिथुन [ मेधा, धारणावती बुद्धि ] का अनुष्ठान करे ८, ( न अन्यस्य यथाकामम् उप- युञ्जीत ) अब दूसरे से अपनी इच्छा के अनुसार ही मिले ६, ( न पशुबन्धेन यज्ञेन यजेत ) अब पशु के बन्धन वाले यज्ञ से यज्ञ करे १०, ( न तत्र गच्छेत् यत्र चक्षुषा परापश्येत् ) अब वहां जावे जहां नेत्र से दूर तक देखे ११ । ( कृष्णाजिनं वसीत ) काली मृगछाला पहिने १२, ( कुरीरं धारयेत् ) केश रखाये १३, ( मुष्टी कुर्यात् ) दोनों मुट्ठी बांधे १४, ( अङ्गुष्ठप्रभृतयः तिस्रः उच्छ्रयेत् ) अंगूठा आदि तीन [ अंगुलियों ] को ऊंचा रक्खे १५, ( मृगशृङ्गं गृह्णीयात् तेन कषेत ) हरिण के सींग को लिये रहे, उससे खुजावे १६ । ( अथ यस्य दीक्षितस्य वाक् वा अयता स्यात् मुष्टी वा विसृष्टौ, सः एतानि जपेत् ) जिस दीक्षित पुरुष की वाणी बेनियम हो जावे अथवा दोनों मुट्ठी खुल जावें, वह इन [ वाक्यों ] को जपे [ कण्डिका २२ ] ॥ २१ ॥ कण्डिका २२ ॥ अग्निहोत्रञ्च मा पौर्णमासश्च यज्ञः पुरस्तात् प्रत्यञ्चमुभौ कामप्रौ भूत्वा क्षित्या सहाविशतां, वसतिश्च माऽमावास्यश्च यज्ञः पश्चात् प्राञ्चमुभाविति समानं, मनश्च मा पितृयज्ञश्च यज्ञो दक्षिणत उदञ्चमुभाविति समानं, वाक् च मेष्टिश्चोत्तरतो दक्षिणाञ्चमुभाविति समानं, रेतश्च माऽन्नं चेत ऊर्ध्वमुभाविति समानम्। चक्षुश्च मा पशुबन्धश्च यज्ञोऽमुतोर्वाञ्चमुभौ कामप्रौ भूत्वा क्षित्या सहाविशतामिति। खलु ह वै दीक्षितो य आत्मनि वसूनि धत्ते न चैवास्य काचनात्तिर्भवति, न च यज्ञविष्कन्धमुपयन्त्यपहन्ति पुनर्मृत्युमपात्येति पुन- राजातिं, कामचारोऽस्य सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद, यश्चैवं विद्वान् दीक्षा- मुपैतीति ब्राह्मणम् ॥ २२ ॥ कण्डिका २२ ॥ दीक्षित की भूल के प्रायश्चित्त ॥ ( अग्निहोत्रं च पौर्णमासः च यज्ञः पुरस्तात् प्रत्यञ्चं मा उभौ कामप्रौ भूत्वा क्षित्या सह आविशताम् ) [ प्रायश्चित्त के जपने योग्य वाक्य यह हैं—कं० २१ ] ( यथाकथाचित् ) येन केन प्रकारेणापि ( मिथुनम् ) क० २०। मेधाम् । संयोगम् ( चरेत् ) प्राप्नुयात् ( यथाकामम् ) स्वेच्छाचारेण ( परापश्येत् ) दूरमवलोकयेत् ( कृष्णाजिनम् ) कृष्णसारमृगचर्म ( वसीत ) आच्छादयेत् ( कुरीरम् ) कृञ उञ्च ( उ० ४ । ३३ ) डुकृञ् करणे--ईरन्, ऋकारस्य उर् । केशम् ( उच्छ्रयेत् ) ऊर्ध्वं धारयेत् ( अयता ) नञ्+यम उपरमे--क्तः । अनियमिता । अवशीभूता ( विसृष्टौ ) वियुक्तौ ( एतानि ) वक्ष्यमाणानि वाक्यानि ॥ २२-( पुरस्तात् ) पूर्वदेशात् ( प्रत्यञ्चम् ) पश्चिमदेशं गच्छन्तम् ( काम- प्रौ ) इष्टपूरकौ ( क्षित्या ) क्षि क्षये हिंसागतिनिवासेषु च--क्तिन्, क्षयति १२