गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

१८६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ८ ॥ लिये है—देखो ऊपर अंक २ तथा क० ८ अंक १३ ] उदयनीया [ उत्तमता से पाने योग्य इष्टि ] को १३, ( मित्रावरुणाभ्याम् अनुबन्ध्याम् ) मित्र और वरुण [ प्राण और अपान ] से अनुबन्ध्या [ निरन्तर सम्बन्ध वाली इष्टि ] को १४, ( त्वष्टुः त्वाष्ट्रम् ) त्वष्टा [ सूक्ष्म बनाने वाले ] से त्वाष्ट्र [ त्वष्टा के कर्म ] को १५, ( देवीभ्यः शिविकाभ्यः देवताहविषि ) देवियों [ दिव्य गुण वाली ] और देविकाओं [ व्यवहार कुशल क्रियाओं ] से देवताओं के अनेक हवि को १६, ( कामात् दशातिरात्रम् ) काम [ श्रेष्ठ इच्छा ] से दशातिरात्र [ यज्ञ ] को १७. ( स्वर्गलोकात् उदवसानीयाम् ) स्वर्गलोक से उदवसा- नीया [ उत्तम समाप्ति वाली इष्टि को विद्वानों ने बनाया ] १८ । ( तत् वै एतत् अग्निष्टोमस्य जन्म ) सो वही अग्निष्टोम यज्ञ का जन्म है। ( यः एवम् एतत् अग्निष्टो- मस्य जन्म वेद, सः अग्निष्टोमेन सात्मा सलोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति ब्राह्मणम् ) जो इस प्रकार अग्निष्टोम के जन्म को जानता है, वही अग्निष्टोम से समान आत्मा वाला और समान लोक वाला होकर दिव्य गुणों को पाता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ७ ॥ भावार्थः मनुष्य अग्निष्टोम यज्ञ के ठीक ठीक ज्ञान के साथ अनुष्ठान से मनोरथ सिद्ध करता है ॥ ७ ॥ विशेषः—इस कण्डिका का मिलान कण्डिका ८ से करो । कण्डिका ८ ॥ अथ यत् दीक्षणीयया यजन्ते श्रद्धामेव तद् देवीं देवतां यजन्ते, श्रद्धा देवी देवता भवति, श्रद्धाया देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति १, अथ यत् प्रायणीयया यजन्तेऽदितिमेव तद् देवीं देवतां यजन्तेऽदितिर्देवी देवता भवत्य- दित्या देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति २, अथ यत् क्रयमुपयन्ति सोममेव तद् देवं देवतां यजन्ते, सोमो देवो देवता भवति सोमस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ३। अथ यदातिथ्यया यजन्ते विष्णुमेव तद् देवं देवतां यजन्ते, विष्णुर्देवो देवता भवति विष्णोर्देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ४। अथ यत्प्रवर्ग्यमुपयन्त्यादित्यमेव तद् देवं देवतां यजन्ते, आदित्यो देवो देवता भवत्यादित्यस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ५। अथ यदुपसदमुपयन्ति स्वधामेव तद् देवीं देवतां यजन्ते, स्वधा देवी देवता भवति स्वधाया देव्याः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति ६ । अथ यदौपवसथ्यम- हरुपयन्त्यग्नीषोमावेव तद् देवौ देवते यजतोऽग्नीषोमौ देवौ देवते भवतोऽग्नीषो- ( अवभृथम् ) अवे भृञः ( उ० २ । ३ ) अव + भृञ् भरणे-क्थन् । यज्ञान्तस्नानम् ( अदितेः ) अदितेःपूर्वनिर्देशात् अत्र दितेः इत्यनुभूयते । दितेः दोषखण्डनशक्तिः सकाशात् ( उदयनीयाम् ) उद् + इण् गतौ-अनीयर् । उत्तमतया प्रापणीयामिष्टिम् ( दिविकाभ्यः ) दिवु क्रीडादिषु -ण्वुल् । दैविकाभ्यः -कं० ८ । व्यवहारकुशलाभ्यः ( सात्मा.) समानात्मा ( सलोकः ) समानलोकः ॥