गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 236, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें१६८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । कं० १५ ॥ भिप्लवाभ्यां गवायूषी, गवायुभ्यां दशरात्रः, दशरात्रात्¹ महाव्रतं, 'महाव्रतादुद¹- यनीयोऽतिरात्र उदयनीयोऽतिरात्रः स्वर्गाय लोकायान्नाद्याय प्रतिष्ठित्यै य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ १४ ॥ कण्डिका १४ ॥ संवत्सर और महाव्रत यज्ञ के विषय में प्रश्नोत्तर ॥ ( अथ यत् चतुर्विंशम् अहः उपेत्य विषुवन्तम् अनुपेत्य महाव्रतम् उपेयात्, कथम् अनाकूत्यै भवति इति ) फिर जब चतुर्विंश अहः [ चौबीस दिन वाले यज्ञ ] को स्वीकार करके और विषुवान् को न स्वीकार करके महाव्रत को स्वीकार करे, कैसे वह [ यजमान ] अयोग्य संकल्प के लिये होता है। ( यम् एव अमुम् अतिरात्रम् विषुवतः पुरस्तात् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात् ) [ उत्तर ] जिस ही उस अतिरात्र [ यज्ञ ] को विषुवान् से पहिले स्वीकार करते हैं, उस से [ वह अयोग्य संकल्प के लिये होता है ] ऐसा कहे । ( अभिप्लवात् पृष्ठ्यः निर्मितः ) [ क्योंकि ] अभिप्लव [ यज्ञ ] से पृष्ठ्य [ यज्ञ ] बनाया गया है १, (पृष्ठ्यात् अभिजित् ) पृष्ठ्य से अभिजित् [ सब ओर से जीतने वाला यज्ञ ] २, ( अभिजितः स्वरसामानः ) अभिजित् से स्वरसाम ३, ( स्वर- सामभ्यः विषुवान् ) स्वरसामों से विषुवान् [ ग्रीष्म और शीत के तुल्य दिन रात्रि वाले काल में यज्ञ ] ४, ( विषुवतः स्वरसामानः ) विषुवान् से स्वरसाम ५, ( स्वरसामभ्यः विश्वजित् ) स्वरसामों से विश्वजित् ६, ( विश्वजितः पृष्ठ्याभिप्लवौ ) विश्वजित् से पृष्ठ्य और अभिप्लव ७, ( पृष्ठ्याभिप्लवाभ्यां गवायूषी ) पृष्ठ्य और अभिप्लव से गवायूषी [ कण्डिका ६ ] ८, ( गवायुभ्यां दशरात्रः ) दोनों गवायू [ गो और आयु ] से दशरात्र ९, (दशरात्रात् महाव्रतम्) दशरात्र से महाव्रत १०, ( महाव्रतात् उदयनीयः अतिरात्रः ) महाव्रत से उदयनीय अतिरात्र [ बनाया गया है ] ११ । ( उदयनीयः अतिरात्रः [ अस्य ] स्वर्गाय लोकाय अन्नाद्याय प्रतिष्ठित्यै, यः एवं वेद ) उदयनीय अतिरात्र [ उसके ] स्वर्ग लोक के लिये, भोजन योग्य अन्न के लिये और प्रतिष्ठा के लिये होता है, जो ऐसा जानता है। (सः वै एषः संवत्सरः) सो यही संवत्सर है ॥ १४॥ विशेषः-इस कण्डिका के साथ देखो कण्डिका १७ तथा २२ ॥ कण्डिका १५ ॥ अथ यच्चतुर्विंशमहरुपेत्यानुपेत्य विषुवन्तं महाव्रतमुपेयात् कथमनाकूत्यै भवतीति यमेवामुं पुरस्ताद्विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयादभिप्लवात् पृष्ठ्यो निर्मितः, पृष्ठ्यादभिजित्, अभिजितः स्वरसामानः, स्वरसामभ्यो विषुवान्, विषुवतः स्वरसामानः, स्वरसामभ्यो विश्वजित्, विश्वजितः पृष्ठ्याभिप्लवौ, पृष्ठ्याभिप्लवाभ्यां गवायूषी, गवायुभ्यां दशरात्रोऽथ ह देवेभ्यो महाव्रतं न तस्यै १४-(उपेत्य) स्वीकृत्य (अनुपेत्य ) अस्वीकृत्य (अनाकूत्यै ) नञ्+आ+कू शब्दे-क्तिन् । अयोग्यसंकल्पाय । १. पू. सं. "दशरात्राय, 'उदयनीयाय', अतिरात्राय" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥