गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

विषुवतः पूर्वमुपयन्ति पृष्ठ्यमुपरिष्टात् पिता वा अभिप्लवः पुत्रः पृष्ठ्यस्तस्मात्पूर्वे वयसि पुत्राः पितरमुपजीवन्ति पृष्ठ्यं पश्चाद्विषुवतः पूर्वमुपयन्ति अभिप्लवमुप- रिष्टात् पिता वा अभिप्लवः पुत्रः पृष्ठ्यस्तस्मादुत्तमे वयसि पुत्रान् पितोपजीवति य एवं वेद तदप्येतदृचोक्तम् । शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसं तनू- नाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोरित्युप ह वा एनं पूर्वे वयसि पुत्राः पितरमुपजीवन्त्युपोत्तमे वयसि पुत्रान् पितोपजीवेति १ य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ १७ ॥ कण्डिका १७ ॥ संवत्सर और महाव्रत के विषय में प्रश्नोत्तर ॥ ( अथ यत् चतुर्विंशम् अहः उपेत्य विषुवन्तम् अनुपेत्य महाव्रतम् उपेयात् कथम् अनाकृत्यं भवति इति ) फिर जब चतुर्विंश अहः [ चौबीस दिन वाले यज्ञ ] को स्वीकार करके और विषुवान् [ तुल्य दिन रात वाले काल के यज्ञ ] को न स्वीकार करके महाव्रत को स्वीकार करे, कैसे वह [ यजमान ] अयोग्य संकल्प के लिये होता है ! ( यम् एव अमुम् अतिरात्रं विषुवतः पुरस्तात् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात् ) [ उत्तर ] जिस ही उस अतिरात्र [ यज्ञ ] को विषुवान् से पहिले स्वीकार करते हैं उस से [ वह अयोग्य संकल्प के लिये होता है ] ऐसा कहे । ( पूर्वं अभिप्लवं विषुवतः पुरस्तात् उपयन्ति पृष्ठ्यम् उपरिष्टात् पिता वै अभिप्लवः पुत्रः पृष्ठ्यः, तस्मात् पूर्वे वयसि पुत्राः पितरम् उपजीवन्ति ) पहिले अभिप्लव को विषुवान् से पहिले स्वीकार करते हैं और पृष्ठ्य [ यज्ञ ] को पीछे, पिता ही अभिप्लव और पुत्र पृष्ठ्य है, इसलिये पहिली अवस्था में पुत्र पिता के सहारे जीते हैं, ( पूर्वं पृष्ठ्यं विषुवतः पश्चात् उपयन्ति अभिप्लवम् उपरिष्टात् पिता वै अभिप्लवः पुत्रः पृष्ठ्यः, तस्मात् उत्तमे वयसि पिता पुत्रान् उपजीवति यः एवं वेद ) पहिले पृष्ठ्य को विषुवान् से पीछे स्वीकार करते हैं और अभिप्लव को पीछे, पिता अभिप्लव और पुत्र पृष्ठ्य है, इसलिये पिछली अवस्था में पिता पुत्रों के सहारे जीता है जो ऐसा जानता है। ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् ) यही इस ऋचा करके कहा गया है। शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसं तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोः, इति-ऋग्वेद १ । ८६ । ६ ।। ( अन्ति ) हे जीवधारी १७-( वयसि ) अज गतिक्षेपणयोः-असुन्, वीभावः । अवस्थायाम् ( उपजी- वन्ति ) आश्रित्य जीवन्ति ( इत् ) निश्चयेन ( नु ) शीघ्रम् एव ( शरदः ) शरद्- ऋतूपलक्षितान् ( अन्ति ) पदिप्रथिभ्यां नित् ( उ० ४ । १८३ ) अन प्राणने-तिः, नित् । सुपां सुलुक्० ( पा० ७ । १ । ३९ ) जसो लुक् । हे अन्तयः । जीविताः (देवाः) विद्वांसः (नः) अस्मभ्यम् ( चक्र ) यूयं कृतवन्तः वा कुरुत, लोडर्थे-लिट् ( जरसम् ) वृद्धावस्थाम् ( पितरः ) पितृवद्रक्षितारः ( नः ) अस्माकम् ( मध्या ) सप्तम्या डादेशः । मध्ये ( मा रीरिषत ) रिष हिंसायाम् णिच् । मा हिंसीष्ट (आयुर्गन्तोः) जीवनस्य मार्गान् ॥ १. पू० सं० 'उपजीवन्ति' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥