गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २० २०५ अग्नि ] के चक्र पृष्ठ्य यज्ञ में स्थापित किये हुये दृढ़ होकर पाप [ दोष ] को चलायमान कर देते हैं । (तत् यः एवं विदुषां दीक्षितानां पापकं कीर्तयेत्, एते एव देवचक्रे तत् अस्य शिरः छन्दतः ) सो जो मनुष्य इस प्रकार विद्वान् दीक्षित लोगों के पाप [ दोष ] बतावे, यही दोनों देवचक्र [ दोनों पृष्ठ्य और अभिप्लव ] तब उस [ पाप ] के शिर को हटा देते हैं। (दशरात्रम् उद्भिः पृष्ठ्याभिप्लवौ चक्रे, 'दशरात्रम् उद्भिः पृष्ठ्याभिप्लवौ चक्रे ) दशरात्र रथनाभि है और दोनों पृष्ठ्य अभिप्लव दो पहिये हैं, दशरात्र रथनाभि है और दोनों पृष्ठ्य अभिप्लव दो पहिये हैं [ अर्थात् अवश्य हैं ] । (वास्युस्तयः ह स्म आह तन्त्रं कुर्वीत इति स्तोत्राणि च शस्त्राणि च संचारयेत् ) दोषनाशक [ ब्रह्मा ] ऐसा कहता है कि वह [ यजमान ] उपाय करे और स्तोत्रों और शस्त्रों [ स्तुतिविधायक मन्त्रों और नियम विधायक मन्त्रों ] को बोले । ( यः सञ्चारयेत् तस्मात् पुरुषे इमे प्राणाः नाना सन्तः एकोदयात् शरीरम् अधिवसति ) जो पुरुष [ स्तोत्रों और शस्त्रों को ] बोले उससे [ उस ] पुरुष में यह प्राण अनेक प्रकार होकर एक में उदय करने के कारण शरीर में टिकते हैं। ( यत् न संचारयेत् यजमानः प्रमायुकः ह स्यात् ) यदि वह [ स्तोत्रों और शस्त्रों को ] न बोले, यजमान मृतक ही हो जावे । (एषः ह वै प्रमायुकः यः अन्धः वा बधिरः वा न च अग्निष्टोमाः मासि सम्पद्यन्ते न वै प्राणाः प्राणैः यज्ञः तायते ) वही मृतक है जो अन्धा वा बहिरा है और न [ जिस करके ] अग्निष्टोम महीने में किये जाते हैं और न प्राण प्राणों के साथ [ किये जाते हैं और न दूसरा ] यज्ञ फैलाया जाता है । ( एकविंशतिः उक्थ्याः ) इक्कीस उक्थ्य [ यज्ञ विशेष ] हैं। (एकोक्थ्यः षोडशी, अन्नं वै उक्थ्यं वीर्य्यं षोडश एव ) एक उक्थ्य षोडशी [ सोलह मन्त्र वाला ] है अन्न ही उक्थ्य सम्बन्ध वाला सामर्थ्य षोडश [ सोलह प्रकार ] है, [ वे सोलह यह हैं-चार वर्ण, चार आश्रम, श्रवण, ( पाप्मानम् ) पापम् । दोषम् (दृंहती) दृहि वृद्धौ-शतृः । वर्धमाना । दृढा (छन्दतः) छदिं संवरणे-लट् । अपवारयतः । नाशयतः ( उद्भिः) उपसर्गे घोः किः ( पा० ३ । ३ । ९२ ) उद्+डुधाञ् धारणपोषणयोः-किः, प्रधिः । रथनाभिः ( चक्रे ) रथचक्रद्वयं यथा ( तन्त्रम् ) उपायम् । यज्ञकार्यम् ( वास्युस्तयः ) वसिवापियजि० ( उ० ४ । १२५ ) वस वधे-इन् । वलिमलितनिभ्यः कयन् ( उ० ४ । ६६ ) वासि+वस्त वधे-कयन्, कित्त्वात् संप्रसारणम् । वासीनां हिंसकानाम् उस्तयो हिंसकः । दोषनाशकः ( शस्त्राणि ) नियमान् । स्तोत्रविशेषान् ( सञ्चार- येत् ) सम्यक् चालयेत् । उच्चारयेत् ( एकोदयात् ) एकस्मिन् देहे उद्गमनात् ( अधिवसति ) निवसन्ति ( प्रमायुकः ) लषपतपदस्था० ( पा० ३ । २ । १५४ ) प्र+ मीञ् हिंसायाम्-उकञ् । युक् च मृतकः ( षोडशी ) षोडश-इनिः । षोडशमन्त्रोपेतः ( षोडश ) षोडशन्-डट् ततः अर्शादिअच् । विभक्तेर्लुक् । षोडशम् । षोडशावयव- १. यहाँ "दशरात्रम् उद्भि पृष्ठ्याभिप्लवौ चक्रे" यह दोबारा पढ़ा हुआ पाठ अपपाठ रूप ही प्रतीत होता है ।। सम्पा० ।।