गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

२१० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २४ ॥ षडिति होवाच षड् वा इति होवाच षड् वा ऋतव ऋतूनामाप्त्यै ५ । कति त्वेवेति पञ्चेति होवाच पञ्च वा इति होवाच पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः ६ । कति त्वेवेति चत्वारीति होवाच चत्वारि वा इति होवाच चत्वारो वै वेदा वेदैर्यज्ञस्तायते ७ । कति त्वेवेति त्रीणीति होवाच त्रीणि वा इति होवाच त्रिषवणो वै यज्ञः सवनैर्यज्ञस्तायते । ८ । कति त्वेवेति द्वे इति होवाच द्वे वा इति होवाच द्विपाद्वै पुरुषो द्विप्रतिष्ठः पुरुषः पुरुषो वै यज्ञः ९ । कति त्वेवेत्येकमिति होवाचैकम् वा इति होवाचाहरहरित्येकमेव सर्वं संवत्सरम् १० ॥ २४ ॥ इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणपूर्वभागे चतुर्थः प्रपाठकः समाप्तः । कण्डिका २४ ॥ प्रेदि कौशाम्बेय कौसुरविन्दु और उद्दालक आरुण से संवत्सर और यज्ञीय दिनों के विषय में प्रश्नोत्तर ॥ ( प्रेदिः ह वै कौशाम्बेयः कौसुरविन्दुः, उद्दालकः आरुणः ब्रह्मचर्यम् उवाच ) प्रेदि [ बड़ा ऐश्वर्यवान् ऋषि ] कौशाम्बेय [ कौशाम्बी अर्थात् पटना नगरी का रहने वाला ], कौसुरविन्दु [ भूमि के ऐश्वर्य का जानने वाला ] था, [ उसको ] उद्दालक गो० पू० ३ । ६ आरुण, [ अरुण के पुत्र ] ने ब्रह्मचर्य का उपदेश किया । ( तम् आचार्यः पप्रच्छ कुमारः ते पिता संवत्सरस्य कति अहानि अमन्यत इति, कति तु एव इति ) उस [ प्रेदि ] से आचार्य [ उद्दालक ] ने पूछा—हे कुमार ! तेरा पिता संवत्सर यज्ञ के कितने दिन मानता था, फिर कितने । ( दश इति ह ) [ प्रेदि ] अरे दस । ( उवाच दश वै इति ह ) वह [ उद्दालक ] बोला—अरे दस ही । ( उवाच दशाक्षरा विराट्, वैराजः यज्ञः ) वह [ प्रेदि ] बोला—दस अक्षर वाला विराट् [ छन्द ] है और विराट् [ अर्थात् वेद ] से सिद्ध किया हुआ यज्ञ है । १ । ( कति तु एव इति ), [ उद्दालक ] फिर कितने । ( नव इति ह ) [ प्रेदि ] अरे नौ । ( उवाच नव वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे नौ ही हैं । ( उवाच नव वै प्राणाः प्राणैर्यज्ञः तायते ) [ प्रेदि ] बोला—नौ ही प्राण [ सात मस्तक के दो नीचे के छिद्र ] हैं, प्राणों से यज्ञ फैलाया जाता है । २ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( अष्ट इति ह ) [ प्रेदि ] अरे आठ । ( उवाच अष्ट वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे आठ ही हैं । ( उवाच अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रः यज्ञः ) [ प्रेदि ] आठ अक्षर [ के पाद ] वाली गायत्री है, गायत्री से सिद्ध किया हुआ यज्ञ है । ३ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( सप्त इति ह ) [ प्रेदि ] अरे सात । ( उवाच सप्त वै २४—( प्रेदिः ) इगुपधात् कित् ( उ० ४ । १२० ) प्र + इदि परमैश्वर्य्ये— इन् कित्, नलोपः । परमैश्वर्य्यवान् । ऋषिविशेषः ( कौशाम्बेयः ) तेन निर्वृ- त्तम् ( पा० ४ । २ । ६८ ) कुशाम्ब—अण् । कुशाम्बेन निर्वृत्ता नगरी कौशाम्बी । कुसुमपुरी । पाटलिपुत्रनगरी । पटना इति भाषायाम् । सोऽस्य निवासः ( पा० ४ । ३ । ८६ ) कुशाम्बी—ढञ् । कौशाम्बीनिवासी ( कौसुरविन्दुः ) सुसू- धाञ्गृधिभ्यःक्रन् ( उ० २ । २४ ) कु + षु प्रसवैश्वर्ययोः—क्रन् । कुसुरः भूमी-