गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० २४ २११ इति ह ) [ उद्दालक ] बोला अरे सात ही हैं। ( उवाच सप्त छन्दांसि छन्दोभिः यज्ञः तायते ) [ प्रेदि ] बोला-सात [ गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती, पङ्क्ति, त्रिष्टुप् और जगती ] छन्द हैं, छन्दों से यज्ञ फैलाया जाता है । ४ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने, ( षट् इति ह ) [ प्रेदि ] अरे छह । ( उवाच षट् वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे छह ही हैं। ( उवाच षट् वै ऋतवः ऋतूनाम् आप्त्यै ) [ प्रेदि ] बोला-छह ही [ वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद्, हेमन्त और शिशिर-साम० उ० ६ । १ ३ । २ ] ऋतु हैं, ऋतुओं के लाभ के लिये [ यज्ञ है ] । ५ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( पंच इति ह ) [ प्रेदि ] अरे पांच । ( उवाच पंच वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे पांच ही हैं। ( उवाच पंचपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तः यज्ञः ) [ प्रेदि ] बोला-पांच पाद वाली पङ्क्ति [ पांच अक्षर के पांच पाद वाली पदपङ्क्ति अथवा आठ अक्षर के पांच पाद वाली पथ्यापङ्क्ति ] है, पाङ्क्त [ पङ्क्ति, वेदवाणी से सिद्ध किया हुआ ] यज्ञ है । ६ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( चत्वारि इति ह ) अरे चार । ( उवाच चत्वारि वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे चार ही हैं। ( उवाच चत्वारः वै वेदाः, वेदैः यज्ञः तायते ) [ प्रेदि ] चार ही वेद [ ऋग्, यजुः, साम और अथर्व ] हैं, वेदों से यज्ञ फैलाया जाता है । ७ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( त्रीणि इति ह ) [ प्रेदि ] अरे तीन । ( उवाच त्रीणि वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे तीन ही हैं। ( उवाच त्रिषवणः वै यज्ञः सवनैः यज्ञः तायते ) [ प्रेदि ] बोला-[ प्रातःसवन, माध्यन्दिन सवन और तृतीय सवन ] तीन सवन वाला ही यज्ञ है, सवनों से यज्ञ फैलाया जाता है । ८ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( द्वे इति ह ) [ प्रेदि ] अरे दो । ( उवाच द्वे वै इति ह ) [ उद्दालक ] बोला-अरे दो ही हैं ( उवाच द्विपात् वै पुरुषः द्विप्रतिष्ठः पुरुषः पुरुषः वै यज्ञः ) [ प्रेदि ] बोला-दो पांव वाला पुरुष है, दो [ कर्म और ज्ञान ] से प्रतिष्ठा किया गया पुरुष है, पुरुष ही यज्ञ है । ६ । ( कति तु एव इति ) [ उद्दालक ] फिर कितने । ( एकम् इति ह ) [ प्रेदि ] अरे एक [ दिन ] । ( उवाच एकं वै इति ह ) [ उद्दालक ] अरे एक ही है। ( उवाच अहः अहः इति एकम् एव सर्वं श्वरः, ततः अण् स्वार्थे । कौसुरं भूम्यैश्वर्य्यम् । विन्दुरिच्छुः ( पा० ३ । २ । १६९ ) विद ज्ञाने-उः, नुमागमः । भूम्यैश्वर्यस्य ज्ञाता (उद्दालकः) गो० पू० ३ । ६ । मुनिविशेषः ( आरुणः ) अरुण-अण् । अरुणपुत्रः (कुमारः) हे कुमार ( वैराजः ) विराजा निर्वृत्तः ( गायत्रः ) गायत्र्या निर्वृत्तः ( पञ्च ) सप्तभ्यो डुट् च ( उ० १ । १५७ ) पचि व्यक्तीकरणे-कनिन् । संख्याविशेषः ( पङ्क्तिः ) पचि व्यक्तीकरणे विस्तारे-क्तिन् वा क्तिच् । अत्र तु-पङ्क्तिविंशतित्रिंशच्चत्वारिंशत् ० ( पा० ५ । १ । ५९ ) पञ्चन्-तिप्रत्ययः, टिलोपः । पञ्चैव पङ्क्तिः । पदपङ्क्तिः पञ्च । पिङ्गलशास्त्रे ३ । ४६ । पञ्चाक्षरयुक्ता पञ्चपदा पदपङ्क्तिः । अथवा पथ्यापञ्चभिर्गायत्रैः । पिङ्गल० ३ । ४८ । अष्टाक्षरयुक्ता पञ्चपदा पथ्यापङ्क्तिः