गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

२१२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १ संवत्सरम् ) [ प्रेदि ] बोला—दिन दिन यह एक ही [ मिलकर ] पूरा संवत्सर यज्ञ है ॥ १० ॥ २४ ॥ भावार्थः—मनुष्य को यज्ञ के अङ्ग उपाङ्गों के समान प्रत्येक पदार्थ के अङ्ग उपाङ्गों को जानकर कर्तव्य पूरा करना चाहिये ॥ २४ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजप्रथितमहागुणमहिमश्रीमत्स्याजीरावगायकवाहा- धिष्ठितबड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्धदक्षिणेन श्री पण्डित क्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे चतुर्थः प्रपाठकः समाप्तः ॥ अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे भाद्रपदमासे शुक्लद्वादश्यां तिथौ १९८० [ अशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् । मुद्रितम्—आषाढशुक्ला १२ संवत् १९८१ वि० ता० १३ जुलाई सन् १९२४ ई० ॥ अथ पञ्चमः प्रपाठकः । कण्डिका १ ॥ ओम् अभिप्लवः षडहः षडहानि भवन्ति ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुर्ज्योतिः १, अभिप्लवः पञ्चाहः पञ्च ह्येवाहानि भवन्ति यद्ध्येव प्रथममहस्तदुत्तममहः २, अभिप्लवश्चतुरहश्चत्वारो हि स्तोमा भवन्ति त्रिवृत् पञ्चदशः सप्तदशैकविंश एव ३, अभिप्लवस्त्र्यहस्त्र्यहावृत्तिर्ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुर्ज्योतिः ४, अभिप्लवो द्व्यहो द्वे ह्येव सामनी भवतो बृहद्रथन्तर एव ५, अभिप्लव एकाह एकाहस्य स्तोमै- स्तायते ६, चतुर्णामुक्थ्यानां द्वादशस्तोत्राण्यतिरिच्यन्ते स सप्तमोऽग्निष्टोमस्तथा खलु सप्ताग्निष्टोमा मासि सम्पद्यन्त इति ब्राह्मणम् ॥ १ ॥ कण्डिका १ ॥ संवत्सर से अभिप्लव का सम्बन्ध ॥ ( ओम् अभिप्लवः षडहः षट् अहानि भवन्ति ज्योतिः, गौः, आयुः, गौः, आयुः, ज्योतिः १ ) ओम् । अभिप्लव छह दिन वाला है, छह दिन यह होते हैं ज्योति, गो, आयु, गो, आयु, ज्योति । १ । ( अभिप्लवः पञ्चाहः पञ्च हि एव अहानि भवन्ति यत् हि एवं प्रथमम् अहः तत् उत्तमम् अहः २ ) अभिप्लव पांच दिन वाला है, क्योंकि पांच ही दिन होते हैं, जो ही पहिला दिन है वह ही पिछला दिन है [ अर्थात् ज्योति ज्योति एक बार ही ज्योति है ] । २ । ( अभिप्लवः चतुरहः चत्वारः हि स्तोमाः ( पाङ्क्तः ) पङ्क्ति-अण् । पञ्चावयवोपेतः ( द्विप्रतिष्ठः ) द्वाभ्यां कर्मज्ञानाभ्यां प्रतिष्ठितः ( संवत्सरम् ) संवत्सरयज्ञः ॥ १—( बृहद्रथन्तरे ) सामविभागौ । पूर्वार्चिकोत्तरार्चिको ( अतिरिच्यन्ते ) अतिरिक्तानि अधिकानि भवन्ति ॥