गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 251, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २ ॥ २१३ भवन्ति त्रिवृत् पञ्चदशः सप्तदश एकविंशः एव ३) अभिप्लव चार दिन वाला है क्योंकि चार स्तोम होते हैं त्रिवृत्, पञ्चदश, सप्तदश, ओर एकविंश ही । ३ । (अभिप्लवः त्र्यहः त्र्यहा आवृत्तिः ज्योतिः गौः आयुः गौः आयुः ज्योतिः ४) अभिप्लव तीन दिन वाला है, तीन दिन वाली आवृत्ति [लोटा फेरी] है ज्योति, गो, आयु गौ, आयु, ज्योति [अर्थात् दो दो बार आये हुये एक एक दिन होवें] । ४ । (अभिप्लव. द्व्यहः द्वे हि एव सामनी भवतः, बृहद्रथन्तरे एव ५) अभिप्लव दो दिन वाला है, क्योंकि दो ही साम [के विभाग] होते हैं बृहत् ओर रथन्तर [पूर्वार्चिक और उत्तरार्चिक] ही । ५ । (अभिप्लवः एकाहः एकाहस्य स्तोमैः तायते ६) अभिप्लव एक दिन वाला है, एक दिन वाले के स्तोभों से वह [यज्ञ] फैलाया जाता है, । ६ । (चतुर्णाम् उक्थ्यानां द्वादश स्तोत्राणि अतिरिच्यन्ते स सप्तमः अग्निष्टोमः ७) चार उक्थ्य यज्ञों में बारह स्तोत्र अधिक हो जाते हैं, वह सातवां अग्निष्टोम है । ७ । (तथा खलु सप्त अग्निष्टोमाः मासि सम्पद्यन्ते इति ब्राह्मणम् इस प्रकार ही सात अग्निष्टोम महीने में किये जाते हैं, यह ब्राह्मण [ब्रह्मज्ञान] है ॥ १ ॥ कण्डिका २ ॥ अथानो गाधप्रतिष्ठा समुद्रं वा एते प्रतरन्ति ये संवत्सराय दीक्षन्ते तेषां तीर्थ- मेव प्रायणीयोऽतिरात्रस्तीर्थेन हि प्रतरन्ति तद्यथा समुद्रं तीर्थेन प्रतरेयुस्तादृक् तद्गाधप्रतिष्ठा १, चतुर्विंशमहर्यथोपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नोयेयुस्तादृक् तत्प्रस्नेयोऽभिप्लवः प्रस्नेयः पृष्ठयो गाधप्रतिष्ठा २, अभिजित्थ- थोपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस्तादृक् तन्नीविदघ्न एव प्रथमः स्वरसामा जानुदघ्नो द्वितीयः कुल्युदघ्नस्तृतीयो द्वांप्रतिष्ठा ३, विषुवान्यथोपक- क्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस्तादृक् तत्कुल्युदघ्न एव प्रथमो- ऽर्वाक् स्वरसामा जानुदघ्नो द्वितीयो नीविदघ्नस्तृतीयो गाधप्रतिष्ठा ४, विश्वजि- द्यथोपक्षकदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस्तादृक् तत् प्रस्नेयः पृष्ठ्यः प्रस्नेयोऽभिप्लवः प्रस्नेयी गवायुषी प्रस्नेयो दशरात्रा गाधप्रतिष्ठा ५, महाव्रतं यथोपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस्तादृक् तत्तेषां तीर्थमेवो- दयनीयोऽतिरात्रस्तीर्थेन ह्युद्यन्ति तद्यथा समुद्रं तीर्थेनोदेयुस्तादृक् तत् ६, अथ ह स्माह श्वेतकेतुरारुणेयः संवत्सरस्यानवहं दीक्षा इति तस्य ह पिता मुखमुदीक्ष्यो- वाच वेत्थ सुत त्वमायुष्मान् संवत्सरस्य गाधप्रतिष्ठे इति वेदेत्येतद्ध स्मैतद्विद्वाना- हेति ब्राह्मणम् ॥ २ ॥ कण्डिका २ ॥ यज्ञों में गाधप्रतिष्ठा और तीर्थ ॥ (अथ अतः गाधप्रतिष्ठा) अब यहां गाध प्रतिष्ठा [गहराई की मर्यादा कही जाती है]। (समुद्रं वै एते प्रतरन्ति ये संवत्सराय दीक्षन्ते) समुद्र [यज्ञ] को वे १ पू० सं० सर्वत्रैव "प्रस्नायेयुः" इति तालव्यः शकारः ॥ सम्पा० ॥