गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

२४० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । कं० ५ ही चढ़ता है जो ऐसा जानता है। (सः वै एषः संवत्सरः) सो यही संवत्सर यज्ञ है ॥ ४ ॥ कण्डिका ५ ॥ पुरुषो वाव संवत्सरः। पुरुष इत्येकं संवत्सर इत्येकंमत्र तत्समं १, द्वे अहो- रात्रे संवत्सरस्य द्वात्रिंशौ पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं २, त्रयो वा ऋतवः संवत्स- रस्य त्रय इमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं ३, षड् वा ऋतवः संवत्सरस्य षडिमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं ४, सप्त वा ऋतवः संवत्सरस्य सप्तेमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं ५, द्वादश मासाः संवत्सरस्य द्वादशेमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं ६, त्रयोदश मासाः संवत्सरस्य त्रयोदशेमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं ७, चतुर्विंशति- रर्द्धमासाः संवत्सरस्य चतुर्विंशोऽयं पुरुष। विंशत्यङ्गुलिश्चतुरङ्ग इत्यत्र तत्समं ८, षड्विंशतिरर्द्धमासाः संवत्सरस्य षड्विंशोऽयं पुरुषः प्रतिष्ठे षड्विंशे इत्यत्र तत्समं ९, त्रीणि च ह वै शतानि षष्टिश्च संवत्सरस्याहोरात्राणीत्येतावन्त एव पुरुषस्य प्राणा इत्यत्र तत्समं १०, सप्त च ह वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्या- हानि च रात्रयश्चेत्येतावन्त एव पुरुषस्यास्थीनि च मज्जानश्चेत्यत्र तत्समं ११, चतुर्दश च ह वै शतानि चत्वारिंशच्च संवत्सरस्यार्द्धाह्नांश्चार्द्धरात्रयश्चेत्येतावन्त एव पुरुषस्य स्थुरामांसानीत्यत्र तत्समम् १२, अष्टाविंशतिश्च ह वै शतान्यशी- तिश्च संवत्सरस्य पादाहाश्च पादरात्रयश्चेत्येतावन्त एव पुरुषस्य स्नावा बन्ध्या इत्यत्र तत्समं १३, दश च ह वै सहस्राण्यष्टौ च शतानि संवत्सरस्य मुहूर्त्ताः इत्येतावन्त एव पुरुषस्य पेशशमरा इत्यत्र तत्समं १४, यावन्तो मुहूर्त्ताः पञ्चदश- कृत्वस्तावन्तः प्राणाः १५, यावन्तः प्राणाः पञ्चदशकृत्वस्तावन्तोऽपानाः १६, यावन्तोऽपानाः पञ्चदशकृत्वस्तावन्तो व्यानाः १७, यावन्तो व्यानाः पञ्चदशकृत्व- स्तावन्तः समानाः १८, यात्रन्तः समानाः पञ्चदशकृत्वस्तावन्त उदानाः १९, यावन्त उदानाः पञ्चदशकृत्वस्तावन्त्येतादीनि २०, यावन्त्येतादीनि तावन्त्येतर्हीणि २१, यावन्त्येतर्हीणि तावन्ति स्वेदायनानि २२, यावन्ति स्वेदायनानि तावन्ति क्षिप्राय- णानि २३, यावन्ति क्षिप्रायणानि तावन्तो रोमकूपाः २४, यावन्तो रोमकूपाः पञ्च- दशकृत्वस्तावत्यो वर्षतो धारास्तदेतत् क्रोशशतिकम्परिमाणम्। २५। तदप्येतदृचोक्तम्। २श्रमादन्यत्र परिवर्त्तमानश्चरत्वासीनो यदि वा स्वपन्नपि। अहोरात्राभ्यां पुरुषः क्षणेन कतिकृत्वः प्राणति चापानति च। शतं शतानि परि- वत्सराणामष्टौ च शतानि मुहूर्तान् यान् वदन्ति .अहोरात्राभ्यां पुरुषः समेन कतिकृत्वः प्राणति चापानति चेति ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥ १. अत्रत्यः पाठोऽतीव व्यत्यस्तः ॥ २. तुलनीय शतपथ ब्राह्मण १२, ३, २, ७ ॥ सम्पां० ॥