गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

२२६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ८ ॥ सर्वमेध [ सब में धारणावती बुद्धिवाला यज्ञ ] । १३ । ( सर्वमेधात् दक्षिणावन्तः ) सर्वमेध से पीछे दक्षिणा वाले यज्ञ । १४ । ( दक्षिणावद्भ्यः दक्षिणाः अदक्षिणाः सहस्रदक्षिणे प्रत्यतिष्ठन् ) दक्षिणवाले यज्ञ से पीछे बहुत दक्षिणा वाले और बड़ी से बड़ी दक्षिणा वाले यज्ञ सहस्रदक्षिणा [ सहस्रों गौवों वा मुद्राओं के दान वाले यज्ञ ] में ठहरते हैं । १५ । ( ते वै एते यज्ञक्रमाः ) सो यही यज्ञक्रम हैं । ( यः एवम् एतान् यज्ञ- क्रमान् वेद सः यज्ञेन स-आत्मा सलोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति ब्राह्मणम् ) जो इस प्रकार इन यज्ञों के क्रमों को जानता है वह यज्ञ के साथ एक आत्मा वाला और एक निवास वाला होकर दिव्य गुणों को पाता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ७ ॥ भावार्थः—जो मनुष्य क्रम से एक के पीछे दूसरा काम विचार कर २ते हैं, वे कृतार्थ होते हैं ॥ ७ ॥ कण्डिका ८ ॥ प्रजापतिरकामयतानन्त्यमश्नुवीयेति सोऽग्नीनाधाय पूर्णाहूत्याऽयजत सोऽन्त- मेवापश्यत् १, सोऽग्निहोत्रेणेष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् २, स दर्शपूर्णमासाभ्यामि- ष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् ३, स आग्रयणेनेष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् ४, स चातुर्मास्यैरि- ष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् ५, स पशुबन्धेनेष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् ६, सोऽग्निष्टोमेने- ष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् ७, स राजसूयेनेष्ट्वा राजेति नामाधत्त सोऽन्तमेवाऽपश्यत् ८, स वाजपेयेनेष्ट्वा सम्राडिति नामाधत्त सोऽन्तमेवापश्यत् ९, सोऽश्वमेधे- नेष्ट्वा स्वराडिति नामाधत्त सोऽन्तमेवापश्यत् १०, स पुरुषमेधेनेष्ट्वा विरा- डिति नामाधत्त सोऽन्तमेवापश्यत् ११, स सर्वमेधेनेष्ट्वा सर्वराडिति नामाधत्त सोऽन्तमेवापश्यत् १२, सोऽहीनैर्दक्षिणावद्भिरिष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् १३, सोऽही- नैरदक्षिणावद्भिरिष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् १४, स सत्रेणोभयतोऽतिरात्रेणान्ततो यजेत १५, वाचं ह वै होत्रे प्रायच्छत् प्राणमध्वर्यवे चक्षुरुद्गात्रे मनो ब्रह्मणे- ऽङ्गानि होत्रकेभ्य आत्मानं सदस्येभ्यः १६, एवमानन्त्यमात्मानं दत्वानन्त्यमाश्नु- तेति १७, तद्य दक्षिणा आनयत्ताभिरात्मानं निष्क्रीणीय १८, तस्मादेतेन ज्योति- ष्टोमनाग्निष्टोमेनात्मनिष्क्रयणेन सहस्रदक्षिणेन पृष्ठशमनीयेन त्वरेत १९, यो ह्यनिष्ट्वा पृष्ठशमनीयेन प्रैत्यात्मान सो निष्क्रीय प्रैतीति ब्राह्मणम् २० ॥ ८ ॥ कण्डिका ८ ॥ प्रजापति की कथा जिसने बहुत यज्ञों को करके आत्मिक यज्ञ से अत्यन्त सुख पाया ॥ ( प्रजापतिः अकामयत आनन्त्यम् अश्नुवीय इति ) प्रजापति [ प्रजापालक यजमान ] ने चाहा—मैं अनन्त सुख प्राप्त करू । ( सः अग्नीन् आधाय पूर्णाहूत्या यजेत सः (दक्षिणाः) दक्षिणा-अर्शआद्यच् । बहुदक्षिणावन्तः (अदक्षिणाः) नास्ति अधिका दक्षिणा येभ्यः दक्षिणायाः येषु ते । सर्वथा सर्वदक्षिणायुक्ता यज्ञाः (सहस्रदक्षिणे ) सहस्राणां गवादीनां मुद्रणं वा दानं यस्मिन् तस्मिन् यज्ञे (प्रत्यतिष्ठन्) प्रतिष्ठन्ति ॥ ८-( प्रजापतिः ) प्रजापालको यजमानः ( आनन्त्यम् ) अनन्त—ष्यञ् भावे स्वार्थे वा । अनन्तं सुखम् ( अश्नुवीय ) अहं प्राप्नुयाम् (अन्तम्)