गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 287, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५। क० २३ ॥ २४६ जो नवं [ नव नामक वा नवीन ] स्थालीपाक है और बलि और पितृयज्ञ, अष्टका और सातवां पशु, यह [ सात ] पाक यज्ञ हैं। १। (अग्न्याधेयम्, अग्निहोत्रं, पौर्ण- मास्यूमावास्ये, नवेष्टिः, चातुर्मास्यानि,पशुबन्धः अत्र सप्तमः इति एते हविर्यज्ञाः २) अग्न्याधेय, अग्निहोत्र, पौर्णमासी और अमावास्या, नवेष्टि, चातुर्मास्य और पशुबन्ध यहां सातवां है, यह [ सात ] हविर्यज्ञ हैं। २। (अग्निष्टोमः अत्यग्निष्टोमः, उक्थ्यः, ततः षोडशिमान् वाजपेयः अतिरात्रः, अप्तोर्यामः च अत्र सप्तमः इति एते सुत्याः ३) अग्निष्टोम, अत्यग्निष्टोम, उक्थ्य, फिर षोडशिमान्, वाजपेय, अतिरात्र, और अप्तोर्याम [ प्राप्त हुई प्रजा के नियम—गो० उ० ५। ६ ] यहां सातवां है, यह [ सात ] सुत्यायें [ सोम निचोड़ने की क्रियायें ] हैं। ३। (केस्वित् देवाः प्रवो राजाः केस्वित् देवाः अभिद्यवः, केस्वित् देवाः हविष्मन्तः किंस्वित् सुम्न्युः जिगाति ४) कौन से देव प्रवोवाज [ ज्ञान प्राप्त कराने वाले ] हैं, कौन से देव अभिद्यु [ सब ओर से प्रकाश वाले ] हैं, कौन से देव हविष्मान् [ हवनीय पदार्थ वाले ] हैं और किसको सुम्न्यु [ सुख प्राप्त कराने वाला पुरुष ] गाता है। ४। (ऋतवः एव प्रवोवाजाः, मासाः देवाः अभिद्यवः, अर्धमासाः हविष्मन्तः तत् सुम्न्युः जिगाति ५) [ ऊपर के चार प्रश्नों के उत्तर ] ऋतुयें ही प्रवोवाज [ ज्ञान प्राप्त कराने वाले ] हैं, महीने अभिद्यु [ सब ओर से प्रकाश वाले ] देव हैं, आधे महीने हविष्मान् [ हवनीय पदार्थ वाले ] हैं और सुम्न्यु [ सुख पहुंचाने वाला पुरुष ] तत् [ विस्तृत ब्रह्म ] को गाता है। ५। (अस्य संवत्सरस्य कतिस्वित् रात्रयः, कति अहानि, कति स्तोत्राणि, कति शस्त्राणि, कतिचित् सवनाः, स्तोत्रियाः, कति अस्य पदाक्षराणि ६) इस संवत्सर की कितनी रात्रि हैं, कितने दिन हैं, कितने स्तोत्र और कितने शस्त्र [ स्तोत्र विशेष ] हैं, कितने सवन और स्तोत्रिय हैं और कितने इस के पद और अक्षर हैं। ६। (द्वौ अतिरात्रौ, षट्शतम् अग्निष्टोमाः, द्वे विशिनशिते उक्थ्यानां द्वादश षोडशिनः, षष्टिः षडहाः च वैषुवतम् ७) दो अतिरात्र [ विषुवान् यज्ञ से पहिले १ और पीछे १ ] एक सौ छह अग्निष्टोम [ विषुवान् से पहिले ५३ और पीछे ५३ ], दो एक सौ बीस [ वा दो सौ चालीस ] उक्थ्य [ विषुवान् से पहिले १२० और पीछे १२० ] हैं, बारह षोडशी [ विषुवान् से पहिले ६ और पीछे ६ ] हैं और साठ पडह [ विषुवान् से पहिले ३० और कर्मविशेषः (पशुः) पाकयज्ञः (अप्तोः) आप्नोतेर्ह्रस्वश्च (उ० १। ७५) आप्लृ व्याप्तौ लम्भने च-तु प्रत्ययः। धातोर्ह्रस्वत्वम्। आप्तायाः प्राप्तायाः प्रजायाः—गो० उ० ५।९। (यामः) यम नियमने-घञ्। यामाः-गो० उ० ५। ६। नियमाः (अत्र) अस्मिन् यज्ञविषये (प्रवोवाजाः) सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ० ४। १८९) प्रुङ् गतौ- असुन्। प्रवस्+वज गतौ-घञ् । ज्ञानप्रापकाः (अभिद्यवः) अभि+द्युत दीप्तौ-डु प्रत्ययः। अभिगतदीप्तयः। प्रकाशप्रापकाः (जिगाति) गा स्तुतौ- लट् । गाति स्तौति । निघ० ३। १४। (सुम्न्युः) छन्दसि परेच्छायामिति वक्तव्यम् (वा० पा० ३। १। ७) इति क्यच् । सुम्न-क्यच्, उ प्रत्ययः। सुम्नं सुखं परेबामिच्छतीति। सुखप्रापकः (तत्) त्यजितनियजिभ्यो डित् (उ० १।१३२)