भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 288, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 288

२५० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २३ ॥ पीछे ३० ] हैं, यह विषुवान् से सम्बन्ध वाला वचन है [ देखो गो० पू० ५।६ ] । ७ । (अस्य अहानि त्रीणि विंशतिशतानि, अस्य अहः च तावत् एकम्, संस्तुतस्य संवत्सरस्य च त्रीणि सवनानि सहस्रम् अशीति ८) इस [संवत्सर] के दिन तीन बार एक सौ बीस [ १२० x ३ = ३६० ] हैं, और इस का दिन तो एक है, और संस्तुत [ स्तोत्र युक्त ] संवत्सर के तीन सवन एक सहस्र और अस्सी [ ३६० दिन x ३ सवन = १०८० ] हैं [ ८ ] । (अस्य शस्त्राणां च एकम् अयुतम् द्वे च शते च ततः षट्- षष्टिः च, स्तोत्रियाः च द्वे नियुते नवति सहस्रा अति षट् च नवतिः च भवतः ६) और इस [ संवत्सर ] के एक अयुत [ दस सहस्र ] दो सौ छयासठ [ १०,००० + २०० + ६६ = १०,२६६ ] शस्त्र हैं, और दो नियुत [ दो लाख ] नब्बे सहस्र और छह अधिक नब्बे [ २,००,००० + ६०,००० + ६० + ६ = २,६०,०६६ ] स्तोत्रिय हैं [ ६ ] । (अस्य पदानि च त्रिंशत् अयुतानि अष्टौ शतानि चतुर्नवतिः कविभिः मितस्य संवत्सरस्य एतावती मध्यमा देवमात्रा १०) इस [ संवत्सर ] के तीस अयुत [ तीस दस सहस्र ] आठ सौ चौरानबे [ ३०,०००, ८६४ ] पद हैं, विद्वानों करके परिमाण किये हुये संवत्सर की इतनी मध्यमा देवमात्रा है [ १० ] । ( तथा हि त्रिंशत् प्रयुतानि द्वे नियुते एकम् अयुतम् अष्टौ शतानि नव च अनुसृष्टानि अक्षराणि, प्रजापतेः एता- वान् परमः आत्मा ११) और भी तीस प्रयुत [ तीस दस लाख ] दो नियुत [ दो लाख ] एक अयुत [ एक दस सहस्र ] आठ सौ और नौ [ ३० x १०,००,००० + २ x १, ०,००० + १० ००० + ८०० + ६ = ३,००,००,००० + २,००,००० + १०,००० + ८०६ = ३,०२,१०,८०६ ] अक्षर हैं, [ गो० पू० ५ । ५ से भी मिलाकर देखो ] प्रजापति [ संवत्सर ] का इतना सब से बड़ा स्वरूप है।११। (आद्यं प्रदानान्तम् एतं वषट्कारः अग्निष्टोमे पर्वशः साधु क्लृप्तं यत् सौभेषजं छन्दः ईप्सद्भिः यत् अग्नौ बहुधा चतुःशतं हूयते १२) आदि में रहने वाला प्रदान अन्त वाला यह वषट्कार अग्निष्टोम में पर्व पर्व पर [ चतुर्दशी, अष्टमी, अमावास्या पूर्णिमा और रवि- संक्रान्ति पर ] भले प्रकार ठीक किया गया है, जो उत्तम औषध वाले वेद को चाहने वाले [ विद्वानों ] करके जो अग्नि में अनेक प्रकार एक सौ चार बार होमा जाता तनु विस्तारोपकृतिशब्दोपतापेष्वादिः—अदिः डित् । विस्तृतं ब्रह्म (स्तोत्रियाः) स्तोत्र—घञ् । यज्ञविशेषाः (वैषुवतम्) विषुवत्—अण् । विषुवतः सम्बन्धिवचनम्— क० ६ (संस्तुतस्य) स्तोत्रयुक्तस्य (अयुतम्) न युतं, नञ्समासः । दशसहस्रसंख्या (नियुते) नीयते बहुसंख्या प्राप्यते अनेन । नि + यु मिश्रणामिश्रणयोः—क्तः । लक्षे (प्रयुतानि) प्रकर्षेण युतानि । दशलक्षसंख्याः (अनुसृष्टानि) परस्परसंयुक्तानि (पर्वशः) स्नामदिपद्यतिपृशकिभ्यो वनिप् ( उ० ४ । ११३) पृ पालनपूरणयोः-- वनिप् । चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावास्याच पूर्णिमा । पर्वाण्येतानि राजेन्द्र रवि- संक्रान्तिरेव च ॥ १ ॥ पर्वणि पर्वणि (क्लृप्तम्) समर्थितम् (सौभेषजम्) सुमेषज—अण् । उत्तमोषधयुक्तम् (छन्दः) वेदम् (ईप्सद्भिः) प्राप्तुमिच्छद्भिः (गायत्रस्तोमितः) गानयोग्येन स्तोमेन प्रमितः ॥