गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

२७० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ४ ॥ दक्षिण ओर बैठा हुआ सुधारता है । ( अथो अत्र वै एतर्हि यज्ञः श्रितः, यत्र वै ब्रह्मा तत्र एव यज्ञः श्रितः ततः एव एनम् आलभते ) फिर यहां ही अब यज्ञ ठहरा हुआ है, जहां ब्रह्मा है, वहां ही यज्ञ ठहरा हुआ है, इसलिये ही इस [ ब्रह्मा ] को वह [ यजमान ] ग्रहण करता है । ( यत् हस्तेन प्रमीयेत् वेपनः स्यात्, यत् शीर्ष्णा शीर्षक्तिमान् स्यात् यत् तूष्णीम् आसीद असम्प्रत्तः यज्ञः स्यात् प्रतिष्ठ इति एव ब्रूयात् ) जो कोई हाथ से [ यज्ञ ] नष्ट करे, वह कांपने वाला होवे, जो सीस [ शिर की टक्कर ] से [ यज्ञ नष्ट करे ], वह शिर की पीड़ा वाला होवे, और जो चुपचाप बैठे, यज्ञ अरक्षित होवे, [ इसलिये ] चला जा—ऐसा ही वह [ ब्रह्मा ] कहे । ( वाचि वै यज्ञः श्रितः, यत्र ब्रह्मा तत्र एव यज्ञः श्रितः ततः एव एनं सम्प्रयच्छति ) वाणी में ही यज्ञ ठहरा हुआ है, जहां ब्रह्मा है वहां ही यज्ञ ठहरा हुआ है, इसलिये ही इस [ यज्ञ ] को वह [ ब्रह्मा ] यथावत् चलाता है । ( आग्नीध्रे अग्निमुखान् आदधाति ) आग्नीध्र [ होतृगृह वा हवनकुण्ड ] में अग्नि प्रधान मन्त्रों से वह अग्न्याधान करता है [ जैसे यह चार मन्त्र—ओं भूर्भुवः स्वद्यौरिवभूम्ना पृथिवीव वरिम्र्णा । तस्यास्ते पृथिवि देवयजनि पृष्ठेऽग्निमन्नादमन्ना- द्याया दधे । १ । यजु० ३ । ४ ।। ओम् उद्बुध्यस्वाग्ने प्रतिजागृहि त्वमिष्टापूर्ते स सृ- सुजेथामयं च । अस्मिन् सधस्थे अध्युत्तरस्मिन् विश्वे देवा यजमानश्च सीदत । २ । यजु० १५ । ५४ ।। अग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् । ३ । ऋ० १ । १ । १ । स नः पितेव सूनवेऽग्ने सूपायनो भव । सचस्वा नः स्वस्तये । ४ । ऋ० १ । १ । ९ । हवनमन्त्राः ] । ( ऋतून एव प्रीणाति ) वह ऋतुओं को ही प्रसन्न बनाता है [ जल वायु शुद्ध करता है ] । ( अथ उत्तरासाम् आहुतीनाम् प्रतिष्ठित्या ) और पीछे वाली आहुतियों की स्थापना से [ भी ऋतुओं को शुद्ध करता है ] । ( अथो समिद्धत्या एव जुहोति ) फिर समिध् शब्द वाली ऋचा से ही वह हवन करता है [ जैसे यह चार मन्त्र—ओम् । समिधाग्नि दुवस्यत घृतैर्बोधयतातिथिम् । आस्मिन् हव्या जुहोतन स्वाहा । इदमग्नये इदं न मम । १ । यजु० ३ । १ । ओं । सुसमिद्धाय शोचिषे घृतं तीव्रं जुहोतन । अग्नये जातवेदसे स्वाहा—इदमग्नये जातवेदसे—इदं न मम । २ । यजु० ३ । २ ।। ओं । तं त्वा समिद्भिरङ्गिरो घृतेन वर्धयामसि । बृहच्छोचा यविष्ठ्य, स्वाहा । इदमग्नयेऽङ्गिरसे—इदं न मम । ३ । यजु० ३ । ३ । ओम् । अयं त इध्म आत्मा जातवेदस्तेनेध्यस्व वर्धस्व चेद्ध वर्धय चास्मान् प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन समेधय,

सम्यग् धरति ( एतर्हि ) इदानीम् ( आलभते ) गृह्णाति ( प्रमीयेत् ) मीञ् हिंसायाम् । नाशयेत् ( वेपनः ) कम्पनः ( शीर्ष्णा ) शिरःप्रहारेण ( शीर्षक्तिमान् ) शीर्ष + अञ्चु गतिपूजनयोः—क्तिन्, मतुप् । शीर्षं शिरः अञ्चति गच्छति व्याप्नो- तीति शीर्षक्तिः शिरःपीडा. तया युक्तः ( आसीद ) आ—असीदत् । आसीदेत् ( असम्प्रत्तः ) नञ् + सम् + प्र + डुदाञ् दाने—क्तः । दत्तो रक्षितः तत्प्रतिषेधः । असंरक्षितः ( प्रतिष्ठ ) गच्छ ( सम्प्रयच्छति ) संयोजयति ( आग्नीध्रे ) होतृगृहे ( आदधाति ) अग्न्याधानं करोति ( अग्निमुखान् ) अग्निप्रधानान् मन्त्रान् ( प्रीणाति ) प्रसादयति (ऋतून्) वसन्तादीन् (प्रतिष्ठित्या) स्थापनया (समिद्धत्या)