गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 311, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ७ २७३ ॰वाले ऋषियों ने पहिले यज्ञ नहीं किया ( ? ) । ( एते ह वै एतस्य प्रजायाः पशूनाम् ईशते ) यह ही [ ब्रह्मज्ञानी ] इस [ यजमान ] के सन्तान और पशुओं के स्वामी हैं। ( ते अप्रीताः अस्य इषम् ऊर्जम् आदाय अप्क्रामन्ति ) वे अप्रसन्न होकर इसके अन्न और बल को लेकर चल देते हैं। ( यत् अन्वाहार्य्यम् अन्वाहरति तान् एव तेन प्रीणाति ) जब वह अन्वाहार्य [ अमावस में बताये गये पितरों के मासिक श्राद्ध ] को वह अनुकूल होकर खिलाता है, उनको ही उससे वह [ यजमान ] प्रसन्न करता है। ( दक्षिणतः सद्भ्यः परिहर्त्तवै आह ) दक्षिण ओर वर्त्तमान [ असुरों ] को [ अन्वाहार्य्य ] छोड़ देने के लिये वह कहता है ? ( दक्षिणावृतेन एव यज्ञेन यजते ) दक्षिणा से संयुक्त ही यज्ञ से [ उन ब्रह्मज्ञानियों को ] वह पूजता है। ( आहुतिभिः एव हुतादः देवान् प्रीणाति, दक्षिणाभिः मनुष्यदेवान् ) आहुतियों [ अग्नि में चढ़ाये हुये पदार्थों ] से ही हुताद [ अग्नि में चढ़े हुये पदार्थ खाने वाले ] देवों [ जल, वायु, सूर्य ] को प्रसन्न करता है और दक्षिणाओं से मनुष्य देवों [ ब्रह्मज्ञानियों ] को [ प्रसन्न करता है ] । ( ते प्रीताः अस्मै इषम् ऊर्जं नियच्छन्ति ) वे [ दोनों प्रकार के देव ] प्रसन्न होकर इस [ यजमान ] को अन्न और बल देते रहते हैं१ ॥ ६ ॥ भावार्थः—यज्ञ द्वारा जल, वायु और अग्नि शुद्ध होने से शुद्ध अन्न उत्पन्न होता है और ऋत्विज् लोग दक्षिणा पाते हैं। उस सबसे यजमान का अन्न और बल बढ़ता है ॥ ६ ॥ कण्डिका ७ ॥ देवाश्च ह वा असुराश्चास्पर्द्धन्त, ते देवाः प्रजापतिमेवाभ्ययजन्तान्योऽन्य- स्यासन्नसुरा अजुह्वंस्ते देवा एतमोदनमंपश्यंस्तं प्रजापतये भागमनुनिरवपंस्तं भागं पश्यन् प्रजापतिर्देवानुपावर्त्तत ततो देवा अभवन् परासुराः स य एवं विद्वानेतमोदनं पचति भवत्यात्मना परास्याप्रियो भ्रातृव्यो भवति प्रजापतिर्वै देवेभ्यो भागधेयानि व्यकल्पयत् सोऽ२मन्यत आत्मानमन्तरगादिति स एतमोद- नमभक्तमपश्यत्तमात्मने भागन्निरवपत् प्रजापतेर्वा एष भागोऽपरिमितः स्याद- परिमितो हि प्रजापतिः प्रजापतेर्भागोस्यूर्जस्वान् वयस्वानक्षितोऽस्यक्षित्यै त्वा मामेक्षेष्ठाः। अमुत्रामुष्मिल्लोक इह च प्राणापानौ मे पाहि समानव्यानौ मे यज्ञम् अकृतवन्तः ( अप्रीताः ) अप्रसन्नाः ( इषम् ) अन्नम्—निघ० २ । ७ ( ऊर्जम् ) बलम् ( आदाय ) गृहीत्वा ( अपक्रामन्ति ) अपगच्छन्ति ( अन्वा- हार्य्यम् ) अनु व्याप्तौ + आ समन्तात् + हृञ् हरणे--ण्यत् । अमावास्याविहितं पितॄणां मासिकश्राद्धम् । यागदक्षिणाम् ( अन्वाहरति ) अनुकूलतया आहार- यति भोजनं कारयति यजमानः ( दक्षिणतः ) दक्षिणस्यां दिशि ( सद्भ्यः ) श्रेष्ठेभ्यः । वर्त्तमानेभ्यः ( परिहर्तवै ) तुमर्थे सेसेनसेअसेन्० ( पा० ३ । ४ । ९) परि + हृञ् हरणे--तवैप्रत्ययः । परिहर्तुम् ( दक्षिणावृतेन ) दक्षिणया वेष्टितेन संयुक्तेन ( मनुष्यदेवान् ) मनुष्येषु देवान् विदुषः पुरुषान् ( नियच्छन्ति ) नितरां ददति ॥ १. कण्डिका का व्याख्यान अस्पष्ट है । पाठक भूमिका में अर्थ देखें ॥ २. पू. सं.. "सोममन्यत" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥ १९