भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 328, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 328

२६० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २० ॥ फिर दश अक्षर वाले विराट् को कहते हैं, प्रयाज अनुयाजों हवियों और दोनों आघारावाज्य आहुतियों को [ देते हैं ] ॥ १६ ॥ भावार्थः-फाल्गुन की पूर्णमासी पर वर्ष का आरम्भ और अन्त होता है, इससे चातुर्मास्य यज्ञ फाल्गुनी पूर्णमासी पर आरम्भ और समाप्त होता है ॥ १६ ॥ कण्डिका २० ॥ अथ यदग्नीषोमौ प्रथमं देवतानां यजति, अग्नीषोमौ वै देवानां मुखं, मुखत एव तत् देवान् प्रीणाति । १, २ । अथ यत् सवितारं यजति असौ वै सविता, योऽसौ तपति, एतमेव तेन प्रीणाति । ३ । अथ यत् सरस्वतीं, यजति, वाग् वै सरस्वती, वाचमेव तेन प्रीणाति । ४ । अथ यत् पूषणं यजति, असौ वै पूषा, योऽसौ तपति, एतमेव तेन प्रीणाति । ५ । अथ यन्मरुतः स्वतवसो यजति, घोरा वै मरुतः स्वतवसः, तानेव तेन प्रीणाति । ६ । अथ यद्विश्वान् देवान् यजति, एते वै विश्वे देवाः, यत् सर्वे देवाः, तानेव तेन प्रीणाति । ७ । अथ यद् द्यावापृथिव्यौ यजति, प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिव्यौ, प्रतिष्ठित्या एव । ८ । अथ यद्वा- जिनो यजति, पशवो वै वाजिनः, पशूनेव तेन प्रीणाति । ९ । अथो ऋतवो वै वाजिनः, ऋतूनेव तेन प्रीणाति । १० । अथो छन्दांसि वै वाजिनः, छन्दांस्येव तेन प्रीणाति । ११ । अथो देवाश्वा वै वाजिनः, अत्र देवाः साश्वा अभीष्टाः प्रीता भवन्ति । १२ । अथ यत्परस्तात् पौर्णमासेन यजते, तथा हास्य पूर्वपक्षे वैश्वदेवेनेष्टं भवति । १३, १४ ॥ २० ॥ कण्डिका २० ॥ अग्नि और सोम के साथ दूसरे देवताओं के यज्ञ ॥ (अथ यद् अग्नीषोमौ देवतानां प्रथमं यजति, अग्नीषोमौ वै देवानां मुखं, मुखतः एव तत् देवान् प्रीणाति) फिर जो अग्नि [ तेज-क० २२ ] और सोम [ ओषधियों के अधिराज-क० १७ ] के लिये देवताओं में पहिले वह यज्ञ करता है दोनों अग्नि और सोम ही देवताओं के मुख [ के समान मुखिया ] हैं, मुख से ही तब देवताओं को प्रसन्न करता है । १, २ । ( अथ यत् सवितारं यजति असौ वै सविता, यः असौ तपति, एतम् एव तेन प्रीणाति ) फिर जब सविता [ प्रेरक सूर्य ] के लिये यज्ञ करता है, वह ही सविता है, जो वह तपाता [ प्रेरणा करता ] है; इसको ही उससे वह तृप्त करता है । ३ । ( अथ यत् सरस्वतीं यजति, वाक् वै सरस्वती, वाचम् एव तेन प्रीणाति ) फिर जब सरस्वती के लिये यज्ञ करता है, वाणी ही सरस्वती [ श्रेष्ठ विद्या वाली ] है, वाणी को ही उससे वह तृप्त करता है । ४ । ( अथ यत् पूषणं यजति, असौ वै पूषा यः असौ तपति, एतम् एव तेन प्रीणाति ) फिर जब पूषा [ पोषक सूर्य ] के लिये यज्ञ करता है, वह ही पूषा है, जो वह तपाता है, इसको ही उससे वह २८--(अग्नीषोमौ) अग्निं च सोमं च। अग्निस्तेजः क० २२। सोम ओषधीनाम् अधिराजः-क० १७ (प्रीणाति) तर्पयति (सवितारम्) प्रेरकं