गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

३०२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २६ कण्डिका २६ ॥ त्रयोदशं वा एतं मासमाप्नोति, यच्छुनासीर्येण यजते, एतावान्वै संवत्सरः, यावानेष त्रयोदशो मासः। अथ यदग्निं प्रणयन्ति, यमेवामुं वैश्वदेवे मन्थन्ति, तमेव तत् प्रणयन्ति, यन्मथ्यते, तस्योक्तं ब्राह्मणं, यद्यु न मथ्यते पौर्णमासमेव तन्त्रं भवति, प्रतिष्ठा वै पौर्णमासं, प्रतिष्ठित्यै एव । अथ यद्वायुं यजति, प्राणो वै वायुः प्राणमेव तेन प्रीणाति । अथ यच्छुनासीरं यजति. संवत्सरो वै शुनासी१रः, संवत्सरमेव तेन प्रीणाति । अथ यत्सूर्य्यं यजति, असौ वै सूर्य्यः, योऽसौ तपति, एतमेव तेन प्रीणाति । अथ यच्छ्वेता दक्षिणा ददाति, एतस्यैव तद्रूपं क्रियते । अथ यत् प्रायश्चित्तप्रतिनिधिं कुर्वन्ति, स्वस्त्ययनमेव तत् कुर्वन्ति, यज्ञस्यैव शान्तिर्यजमानस्य भेषज्याय । तैर्वा एतैश्चातुर्मास्यैर्देवाः सर्वान् कामा- नाप्नुवन्, सर्वा इष्टीः सर्वममृतत्वम् । स वा एष प्रजापति२श्चतुर्विंशः, यच्चा- तुर्मास्यानि, तस्य मुखमेव वैश्वदेवं, बाहू-वरुणप्रघासाः प्राणोऽपानो व्यान इत्ये- तास्तिस्र इष्टयः, आत्मा महाहविः, प्रतिष्ठा शुनासीरं स वा एष प्रजापतिरेव संवत्सरः, यच्चातुर्मास्यानि, सर्वं वै प्रजापतिः, सर्वं चातुर्मास्यानि, तत्सर्वेणैव सर्वमाप्नोति य एवं वेद यश्चैवं विद्वांश्चातुर्मास्यैर्यजते चातुर्मास्यैर्यजते ॥ २६ ॥ इति अथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणोत्तरभागे प्रथमः प्रपाठकः समाप्तः ॥ कण्डिका २६ ॥ तेरहवें महीने और शुनासीर यज्ञ के साथ अग्नि, वायु, सूर्य, संवत्सर और चातुर्मास्यों का वर्णन ॥ ( त्रयोदशं वै एतं मासम् आप्नोति, यत् शुनासीर्येण यजते ) तेरहवें ही इस महीने को वह [ यजमान ] प्राप्त होता है जो शुनासीर [ इन्द्र, वायु वा सूर्य-आगे देखो ] देवता वाले हवि से यज्ञ करता है । ( एतावान् वै संवत्सरः, यावान् एषः त्रयोदशः मासः ) इतना ही संवत्सर [ यज्ञ ] है जितना [ जहां तक ] यह तेरहवां महीना है । ( अथ यत् अग्निं प्रणयन्ति, यम् एव अमुं वैश्वदेवे मन्थन्ति तम् एव तत् प्रणयन्ति ) फिर जब अग्नि को आगे लाते हैं, जिस उस [ अग्नि ] को ही वैश्वदेव यज्ञ में मथते हैं उसको ही उससे आगे लाते हैं, ( यत् मथ्यते, तस्य ब्राह्मणम् उक्तम् ) जो वह [ अग्नि ] मथा जाता है, उसका ब्राह्मण कहा गया है [ क० २१ ] । ( यदि उ न मथ्यते पौर्णमासम् एव तन्त्रं भवति ) जो वह [ अग्नि ] अब नहीं मथा जाता है, पौर्णमास यज्ञ ही प्रधान होता है, ( पौर्णमासं वै प्रतिष्ठा, प्रतिष्ठित्यै एव ) पौर्णमास २६--(शुनासीर्येण) द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्व० ( पा० ४ । २ । ३२) शुनासीर-यत् । शुनासीरदेवताकेन यज्ञेन ( तन्त्रम् ) तनु विस्तारे-ष्ट्रन् । तन्त्रि कुटुम्बधारणे-घञ् वा । कुटुम्बकृत्यम् । प्रधानम् ( प्रतिष्ठा ) यज्ञसमाप्तिः । १. जर्मनसंस्करणे सर्वत्र "शुनासीर" इत्येव पाठः ॥ २. अत्र ज. सं. "संवत्सरः" इत्यधिकः पाठः ॥ सम्पा० ॥