गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 362, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें३२४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ८ ।। साध्या॒न्वेद, सिद्ध्यत्यस्मै सिद्ध्यत्यमुष्मै॑। सिद्ध्यत्यस्माल्लोकात्, य एवं विद्वानु- पसदमुपैति ॥ ८ ॥ कण्डिका ८ ॥ उपसद् यज्ञों का अधिक वर्णन ॥ ( अग्निष्टोमस्य द्वादश उपसदः न स्युः ) *अग्निष्टोम १ [ जो एक दिन में प्रधान- सुत्या याग द्वारा निष्पन्न होता है ] में बारह उपसत् नहीं करनी चाहिये, [ क्योंकि अधिक होने से ] ( अशान्ताः निर्मृज्युः ) अशान्त होकर बह जाती हैं। ( अहीनस्य न तिस्रः ) अहीन याग [ जो द्विरात्रादि एकादशरात्रपर्यन्त अग्निष्टोम से अधिक दिनों में किया जाता है] में तीन [ उपसद् ] नहीं [ करनी चाहिये, किन्तु बारह उपसद् ही करनी चाहिये, क्योंकि अग्निष्टोम से ] ( उपरिष्टात् गरीयान् यज्ञक्रतुः अभिषीदेत्, यथा गुरुः भारः ग्रीवाः निःश्रीणीयात् आर्तिम् आच्छेत् ) ऊपर का [ अहीनरूप ] गुरुतर यज्ञक्रतु [ अपने अनुरूप उपसद् याग के बिना सर्वतोमुख रीति से ] क्षीण हो जायेगा, जिस प्रकार [ अल्प बल वाली तीन उपसद् रूप ] ग्रीवा में रखा हुआ अधिक भार [अहीन रूप अनेक दिन साध्य यज्ञ कार्य ] ग्रीवा को निश्चयेन तोड़ देगा [ जिसके कारण यजमान को ] रोगादि कष्ट होगा १ । * (अहीनस्य द्वादश कुर्यात् प्रत्यु तथा एव सयत्तवाय) अहीन यज्ञ के बारह [ उपसद् ] करे, प्रत्यक्ष में वैसा ही समान प्रयत्न के लिये [होता है] । ( अग्निष्टोमस्य तिस्रः उपसदः स्युः, शान्ताग्निः मार्गाय ) अग्निष्टोम यज्ञ के तीन उपसद् हों, शान्त अग्नि मार्ग के लिये है । ( ते देवाः असुर्य्यान् इमान् लोकान् आन्ववैतुम् आधृष्णुवन् ) वे देवता लोग असुरों के इन लोकों पर चढ़ाई करने को साहसी हुये । ( तान् मुखेन ऽग्निना आन्ववायन् यत् अग्निम् अनुष्टुप्सदां प्रतीकानि भवन्ति ) उन [ लोकों ] पर मुखिया अग्नि के द्वारा वे चढ़ गये, ८-( न ) निषेधे ( निर्मृज्युः ) मृजूष् शोधने-विधिलिङ् । निर्वहेयुः ( अहीनस्य ) अह्नः खः ऋतौ ( वा० पा० ४ । २ । ४२ ) अहन्-खप्रत्ययः समूहे । अह्नष्टखोरेव ( पा० ६ । ४ । १४५ ) टिलोपः खप्रत्यये । अथवा, ओहाक् त्यागे- क्तः, नञ्समासः । न ह्येषु किञ्चन हीयते-गो० उ० ५ । १५ । अहर्गणसाध्ययज्ञम् । सम्पूर्णाङ्गयज्ञम् ( गरीयान् ) गुरु-ईयसुन् । गुरुतरः ( अभिषीदेत् ) विशीर्णो भवेत् ( निःश्रीणीयात् ) श्रीञ् हिंसायाम् । हिंसनम् कुर्यात् ( आर्तिम् ) पीडाम् ( आच्छेत् ) आ + ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमूर्त्तिभावेषु विधिलिङ् । सन्दीपयेत् ( प्रत्यु ) प्रत्यक्षमेव ( सयत्तवाय ) अशूप्रुषिलेटिकणि० ( उ० १ । १५१ ) समान +यती प्रयत्ने-क्वन्, तुक् च । समानप्रयत्नत्वाय ( असुर्य्यान् ) असुर-यत् । असुर- सम्बन्धिनः ( आन्ववैतुम् ) आ+अनु+अव+इण् गतौ-तुमुन् । समन्तात् प्राप्तुम् ( आधृष्णुवन् ) आ + अधृष्णुवन् । सर्वतो धृष्टाः साहसिनः अभवन् १. अग्निष्टोमस्य से आर्त्तिमाछेत् तक की कण्डिका का पुष्पाङ्कित भाष्य हमारा है । पूर्वं स० में कई भ्रष्ट पाठ एवं 'न' का पाठ (द्र० पृ० ३२३ टि० २ ) च्युत होने से भाष्यकार का अर्थ असङ्गत हो गया था ॥ सम्पा० ॥