गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २ ।। ३ तदब्रवीदाभिर्वा अहमिदं सर्वं धारयिष्यामि यदिदं किञ्चाभिर्वा अहमिदं सर्वं जनयिष्यामि यदिदं किञ्चाभिर्वा अहमिदं सर्वमाप्स्यामि यदिदं किञ्चेति । तद्यदब्रवीदाभिर्वा अहमिदं सर्वं धारयिष्यामि यदिदं किञ्चेति, तस्मात् धारा अभवंस्तद् धाराणां धारात्वं यच्चासु ध्रियते । तद्यदब्रवीदाभिर्वा अहमिदं सर्वं जनयिष्यामि यदिदं किञ्चेति, तस्माज्जाया अभवंस्तज्जायानां जायात्वं यच्चासु पुरुषो जायते, यच्च पुत्रः पुन्नामनरकमनेकशततारं तस्मात् त्राति पुत्रस्तत् पुत्रस्य पुत्रत्वम् । तद्यदब्रवीदाभिर्वा अहमिदं सर्वमाप्स्यामि यदिदं किञ्चेति तस्मादापा अभवंस्तदपामप्त्वामाप्नोति वै स सर्वान् कामान् यान् कामयते ॥ २ ॥ कण्डिका २ ।। ब्रह्म के रोमों से पसीने की धारायें और सृष्टि की इच्छा ॥ ( सः भूयः अश्राम्यत् ) उस [ परमात्मा ] ने फिर श्रम किया, ( भूयः अतप्यत् ) फिर तप किया ( भूयः आत्मानं समतपत् ) और फिर अपने को भली भांति तपाया । ( तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य सन्तप्तस्य ) उस श्रम किये हुए, तपे हुए, भली भांति तपे हुये [ परमात्मा ] के ( सर्वेभ्यः रोमगर्तेभ्यः ) सब रोम कूपों से ( पृथक् स्वेदधाराः ) अलग अलग पसीने की धारायें ( प्र अस्यन्दन्त ) बहने लगीं । ( ताभिः अनन्दत् ) उनसे वह प्रसन्न हुआ ( तत् अब्रवीत् ) तब वह बोला— ( आभिः वै अहम् इदं सर्वं धारयिष्यामि यत् इदं किञ्च ) इन [ पसीने की धाराओं ] से ही मैं इस सबको धारण करूँगा, यह जो कुछ भी [ होगा ] ( आभिः वै अहम् इदं सर्वं जनयिष्यामि यत् इदम् किञ्च ) इनसे ही मैं इस सब को उत्पन्न करूँगा, यह जो कुछ भी [ होगा ] ( आभिः वै अहम् इदम् सर्वम् आप्स्यामि यत् इदं किञ्च इति ) इनसे ही मैं इस सबमें व्यापूंगा यह जो कुछ भी [ होगा ] । ( तत् यत् अब्रवीत् ) वह जो उसने कहा—( आभिः वै अहम् इदं सर्वं धारयिष्यामि यत् इदं किञ्च इति ) इन [ पसीने की धाराओं ] से ही मैं इस सबको धारण करूंगा, यह जो कुछ भी [ होगा ] ( तस्मात् धाराः अभवन् ) उसी से वे धारायें [धारण शक्तियां] २—सः । परमात्मा । ब्रह्म भूयः । भू+यसु प्रयत्न—विवप्, भुवे भावाय यस्यति यतत इति¹ । पुनः (अस्यन्दन्त) स्यन्दू प्रस्स्रवणे—लङ् । अस्रवन् (आभिः) स्वेदधाराभिः ( धारयिष्यामि ) धृञ् धारणे—लृट् । स्थापयिष्यामि (किंच ) किमपि ( जनयिष्यामि ) जन जनने, जनी प्रादुर्भावे वा—लृट् उत्पादयिष्यामि (आप्स्यामि) आप्लृ व्याप्तौ—लृट् । व्याप्स्यामि । ( इति ) वाक्यसमाप्तौ । धाराः । धृञ् धारणे—णिच् -- अङ् । प्रवाहसन्ततयः । धारणशक्तयः ( धारात्वम् ) १. वस्तुतः व्याकरण के नियमानुसार बहु शब्द से अतिशय में ईयसुन् प्रत्यय होकर बहोलोंपो भू च बहोः (पा० ६ । ४ । १५८ ) सूत्र के अनुसार बहु को भू आदेश तथा प्रत्यय के आदि 'ई' का लोप होकर नपुंसकलिङ्ग में भूय शब्द की सिद्धि समीचीन प्रतीत होती है ।। सम्पा० ।।