गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

४१० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १० बलिष्ठतमं तपति, तस्माद् बलिष्ठतमया वाचा तृतीयसवने शंसेत् । एवं शंसेत्, यदि वाच ईशीत१, वाग् हि शस्त्रं, यायान् वाचोत्तरण्योत्तरया उत्सहेत, आसमापनाय- तना प्रतिपद्येत । एतत् सुशस्ततरमिव भवति, स वा एष न कदाचनास्तमयति, नोद- यति । तद्यदेनं पश्चादस्तमयतीति मन्यन्ते, अह्न एव तदन्तं गत्वात्मानं विपर्य्यस्यतेऽ- हरेवाधस्तात् कृणुते रात्रीं परस्तान् । स वा एष न कदाचनास्तमयति नोदयति । तद्यदेनं पुरस्तादुदयतीति मन्यन्ते, रात्रेरेव तदन्तं गत्वाथात्मानं विपर्य्यस्यते रात्रि- मेवाधस्तात् कृणुतेऽहः परस्तात् । स वा एष न कदाचनास्तमयति नोदयति न ह वै कदाचन निम्लोचति । एतस्य ह सायुज्यं सलोकतामश्नुते, य एवं वेद ॥ १० ॥ कण्डिका १० ॥ अग्निष्टोम सूर्य समान है, तीनों सवनों में मन्त्र बोलने का विधान, सूर्य न कभी उदय और न अस्त होता है, इसका विचार ॥ ( यः ह वै साह्नम् अग्निष्टोमं वेद साह्नस्य अग्निष्टोमस्य सायुज्यं सलोक- ताम् अश्नुते, यः एवं वेद ) जो ही मनुष्य दिन सहित [ दिन में पूर्ण होने वाले ] अग्नि- ष्टोम को जानता है, वह दिन सहित अग्निष्टोम का सहवास और समान लोक पाता है, जो ऐसा जानता है। ( यः ह वै एषः तपति, एषः एषः साह्नः अग्निष्टोमः, तम् अह्ना सह संस्थापयेयुः ) जो ही यह [दीखता हुआ सूर्य] तपता है, सो ही यह दिन सहित [ दिन में पूरा होने वाला ] अग्निष्टोम है, [ इसलिये ] उस [ अग्निष्टोम ] को दिन ही दिन में पूरा करें । ( साह्नः वै नाम एषः, तेन असन्त्वरमाणाः चरेयुः ) साह्न [ दिन में रहने वाला ] ही नाम यह [अग्निष्टोम] है, इसलिए [उसको] बिना शीघ्रता किये हुए [भले प्रकार देख भाल कर] करें । ( यत् ह वै इदं पूर्वयोः सवनयोः असन्त्वरमाणाः चरन्ति, तस्मात् ह इदं तं प्राच्यः ग्रामता बहुलाविष्टा) जो ही इस कर्म को पहिले दो सवनों में बिना शीघ्रता किये हुये वे करते हैं, इसलिये ही इससे उस [यजमान] के लिए पूर्व देश में रहने वाला ग्राम समूह बहुत जनों से परिपूर्ण होता है । ( अथ यत् ह इदं तृतीय- सवने सन्त्वरमाणाः चरन्ति, तस्मात् ह इदं प्रत्यञ्चेत्, दीर्घारण्यानि भवन्ति ) फिर जब इस कर्म को तीसरे सवन में शीघ्रता करते हुये वे करें, उससे ही यह कर्म पश्चिम देश में जावे और [ वहां ] बड़े बड़े वन [ निर्जन देश ] हो जावें । ( यया एव १०-( साह्नम् ) अह्ना सह वर्त्तमानम् । एकेन दिनेन सह समापनी- यम् ( सायुज्यम् ) सहवासम् ( सलोकताम् ) समानलोकत्वम् ( एषः ) दृश्य- मानः सूर्य्यः ( संस्थापयेयुः ) समापयेयुः ( असन्त्वरमाणाः ) त्वरामकुर्वन्तः, सम्यक् पर्यालोचयन्तः ( चरेयुः ) अनुतिष्ठेयुः ( प्राच्यः ) प्राची । पूर्वदिग्वर्तिनी ( ग्रामता ) ग्रामसमूहः ( बहुलाविष्टाः ) बहुभिर्जनैः सम्पूर्णाः ( सन्त्वरमाणाः ) अतित्वरया सह वर्त्तमानाः ( प्रत्यञ्चेत् ) पश्चिमदिशि प्राप्नुयात् ( दीर्घारण्यानि ) १. पू. सं. "ईशत" इति पाठः ॥ २. पू. सं. "एतत् सह" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥