गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 467, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १० ४२१ ५--देव संस्फान सहस्रापोषस्येशिषे । तस्य नो रास्व तस्य नो धेहि तस्य भक्तिवांमः स्याम-अथ० ६ । ७६ । ३ ।। (संस्फान) हे सब प्रकार वृद्धि वाले (देव) प्रकाशस्वरूप परमात्मन् ! (सहस्रपोषस्य) सहस्र प्रकार के पोषण का (ईशिषे) तू स्वामी है । (तस्य) उस [पोषण] का (नः) हमें (रास्व) दान कर, (तस्य) उसका (नः) हमारे लिए (घेहि) धारण कर, (तस्य ते) उस तेरी (भक्तिभांसः) भक्ति वाले (स्याम) हम होवें ॥ ६-एतन्नो गोपाय-संख्या २ ऊपर देखो ॥ ७-अयं ते योनिऋत्वियो यतो जातो अरोचथाः । तं जानन्नग्र आ रोहाथा नो वर्धया रयिम्--अथर्व० ३ । २० । १, ऋग्० ३ । २६ । १० और यजु० ३ । १४ ।। (अग्ने) हे विद्वान् पुरुष ! (अयम्) यह [सर्वव्यापी परमेश्वर ] (ते) तेरा [ऋत्वियः] सब ऋतुओं में मिलने वाला (योनिः) कारण है, (यतः) जिससे (जातः) प्रकट होकर (अरोचथाः) तू प्रकाशमान हुआ है, (तम्) उस [कारण] को (जानन्) पहिचान कर (आरोह) ऊँचा चढ़, (अथ) और (नः) हमारे लिए (रयिम्) धन (वर्धय) बढ़ा ॥ ८-या ते अग्नेर्यज्ञिया तनूस्तया मे ह्यारोह तया मे ह्याविश-ब्राह्मण वचन है । (अग्नेः) हे अग्नि [प्रकाश स्वरूप परमेश्वर ] (या ते) जो तेरा (यज्ञिया तनूः) पूजनीय विस्तार है, (तया) उससे (मे) मेरे लिए (हि) अवश्य (आरोह) ऊँचा हो । और (तया) उससे (मे) मेरे लिए ही अवश्य (आविश) प्रवेश कर ॥ ६--(अयं ते योनिः......) संख्या ७ ऊपर देखो ॥ कण्डिका १० ॥ यो ह वा अग्निष्टोमं साह्नं वेद, अग्निष्टोमस्य साह्नस्य सायुज्यं सलोक- तामश्नुते य एवं वेद, यो ह वा एष ऽपत्येषोऽग्निष्टोम एष साह्नः, तं ह्यैवाह्ना संस्थापयेयुः, साह्नो वै नामैषः, तेनासन्त्वरमाणाश्चरेयुः यद्व वा इदं पूर्वयोः सव- नयोरसन्त्वरमाणाश्चरन्ति, तस्माद् धेदं तं प्राच्यो ग्रामता बहुलाविष्टा । अथ यद्धेदं तृतीयसवने सन्त्वरमाणाश्चरन्ति, तस्माद्धेदं प्रत्यञ्चेदीर्घारण्यानि भवन्ति । यथैव प्रातःसवन एवं माध्यन्दिनसवन एवं तृतीयसवने, एवमु ह यजमानो ऽप्रमायुको भवति । तेनासन्त्वरमाणाश्चरेयुः । यदा वा एष प्रातरुदेत्यथ मन्द्रतमं तपति, तस्मान्मन्द्रतमया वाचा प्रातःसवने शंसेत् । अथ यदाम्येत्यथ वलीयस्त- पति, तस्माद् बलीयस्या वाचा माध्यन्दिने सवने शंसेत् । अथो यदामितरामेत्यथ सम्+ स्फायी वृद्धौ-क्तः । छान्दसं रूपम् । हे सम्यक् स्फीत । प्रवृद्ध (अरण्योः) अर्तिसृधू० (उ० २।१०२) ऋ गतो-अनिः । अग्निमन्थनकाष्ठद्वयोः (समा- रोपयेत्) स्थापयेत् (उत्सीदेत्) वायुना उद्गत्य विशीर्णो भवेत् (आधेयः) अग्न्याधानेन स्थापनीयः (अग्नेः) हे अग्ने (यज्ञिया) यज्ञयोग्या (तनूः) f मूर्तिः । शरीरम् ॥