भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 471, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 471

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ११ ४३३ कण्डिका ११ ॥ आख्यायिका-एकाह यज्ञ के तृतीय सवन में से सायंकाल में घुसे हुये असुर लोग इन्द्र, अग्नि, वरुण, बृहस्पति और विष्णु पांच देवताओं अथवा वाक् आदि पांच इन्द्रियों करके निकाले गये ॥ ( अथ अतः एकाहस्य एव तृतीयसवनम् ) अब यहां से एकाह यज्ञ का ही तृतीयसवन [ कहा जाता है ] । ( देवाऽसुराः वै एषु लोकेषु समयतन्त ) देव और असुर इन लोकों [ शरीर के अङ्गों ] में लड़ने लगे । ( ते देवाः असुरान् अभ्यजयन् ) उन देवताओं ने असुरों को सामने होकर जीत लिया । ( ते जिताः अहोरात्रयोः सन्धि समभ्यवागुः ) वे जीते गये [ असुर ] रात्रि दिन की सन्धि में घुस गये । ( सः ह इन्द्रः उवाच, इमे वै असुराः अहोरात्रयोः सन्धि समभ्यवागुः, कः च अहं च इमान् असुरान् अभि उत्थास्यामहै इति ) वह इन्द्र [ अर्थात् मन ] बोला—यह असुर दिन और रात्रि की सन्धि में घुस गये, कौन और मैं [ हम ] इन असुरों के सम्मुख होकर खड़े होवें । ( अहं च इति अग्निः अब्रवीत्, अहं च इति वरुणः, अहं च इति बृहस्पतिः, अहं च इति विष्णुः ) और मैं—यह अग्नि [ वाक् ] बोला, और मैं—यह वरुण [ प्राण ], और मैं—यह बृहस्पति [ नेत्र ], और मैं—यह विष्णु [ कान बोला ] । ( तान् अभ्युत्थाय अहोरात्रयोः सन्धेः निर्जघ्नुः ) उन [ असुरों ] को उन्होंने उठकर दिन और रात्रि की सन्धि से निकाल दिया । ( यत् अभ्युत्थाय अहोरात्रयोः सन्धेः निर्जघ्नुः, तस्मात् उत्थाः अभ्युत्थाय ह वै द्विषन्तं भ्रातृव्यं निर्हन्ति, यः एवं वेद ) जो उन्होंने उठकर दिन और रात्रि की सन्धि से [ असुरों को ] निकाल दिया, इसलिये उठने वाला [ उत्साही पुरुष ] सामने उठकर द्वेषी वैरी को मार निकालता है, जो ऐसा जानता है । ( सः अग्निः अश्वः भूत्वा प्रथमः प्रजिगाय ) उस अग्नि ने घोड़ा [ के समान वेगवान् ] होकर पहिले जीत लिया । ( यत् अग्निः अश्वः भूत्वा प्रथमः प्रजिगाय, तस्मात् आग्नेयीभिः उक्थानि प्रणयन्ति ) जो अग्नि ने घोड़ा होकर पहिले जीत लिया, इसलिये अग्नि देवता वाली [ ऋचाओं ] से उक्थों [ स्तोत्रों ] को वे बोलते हैं । ( यत् अग्निः अश्वः भूत्वा प्रथमः प्रजिगाय, तस्मात् साकम् अश्वम् ) जो अग्नि ने अश्व [ घोड़ा ] होकर पहिले जीता, इसलिये वह साकम् अश्व · [ साथ साथ चलने वाला घोड़ा वा स्तोत्र विशेष हुआ ] । ( यत् पञ्च देवताः अभ्युत्तस्थुः तस्मात् पञ्च देवताः उक्थे शस्यन्ते ) जो पांच देवता सामने खड़े हुये, इसलिये पांच देवता उक्थ [ स्तोत्र ] में स्तुति किये जाते हैं । ( या वाक् सः अग्निः, यः प्राणः सः वरुणः, यत् मनः सः इन्द्रः, यत् चक्षुः सः बृहस्पतिः, यत् श्रोत्रं सः विष्णुः ) जो वाणी ११—( समयतन्त ) युद्धाय यत्नं कृतवन्तः ( सन्धिम् ) संयोगम् ( अभि ) अभिगत्य ( उत्थास्यामहै ) उत्थास्यामः ( निर्जघ्नुः ) निःसारितवन्तः ( उत्थाः ) गतिकारकोपपदयोः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वञ्च ( उ० ४ । २२७ ) उत्+ष्ठा गति- निवृत्तौ--असिः । उत्थानशीलः । उत्साही ( साकम् ) सह+अक गतौ--अम्, सहस्य सः । सहगन्ता । सह ( अश्वम् ) अश्वः ( शस्यन्ते ) स्तूयन्ते ( वरुणः ) वरणीयः स्वीकरणीयः पदार्थः ( इन्द्रः ) ऐश्वर्यवान् ( बृहस्पतिः ) बृहतां ५८