गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

६६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । कं० १२ को महादुखी कर दूंगा, ( यः मे मुखं प्राग्रहीष्यः यदि जाल्म मे मुखं प्राग्रहीष्यः ) जिस तूने मेरे मुंह को पकड़ा है, यदि हे क्रूर ! तूने मेरे मुंह को पकड़ा है । ( शतायुषं गाम् अकरिष्यं सहस्रायुषं पुरुषम् इति ) [ नहीं तो ] सौ बरस वाली गाय और सहस्र वर्ष बाला पुरुष को मैं कर देता । ( तस्मात् अभ्यग्नयः ऐतशायनाः आजानेयाः सन्तः पापिष्ठाः अन्येषां बलिहृतः, पिता ताः स्वेन प्रजापतिना स्वया देवतया अयच्छन् [ = अयच्छत् ] ) इसलिये ऐतश के गोत्र वाले अभ्यग्नि नाम वाले आजानेय [बड़ी गति से ले चलने वाले उत्तम घोड़ों के समान ] होते हुये महादुखी, दूसरों के अन्न पाने वाले [ हुये, क्योंकि ] पिता ने उन [प्रजा लोगों ] को अपने प्रजापालक व्यवहार से अपने देवता द्वारा रोका [ शाप दिया ] । ( यत् ऐतशः प्रलापः तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो यह ऐतश आलाप है, वह स्वर्ग लोक का रूप है । ( यत् उ एव ऐतशः प्रलापः यातयामा वा क्षितिः ) क्योंकि उचित समय बीता हुआ ही ऐतशप्रलाप हानि है। ( अयातयामा ) [ = अयात- यामः ] ऐतशैशः प्रलापः मे यज्ञः असत् अक्षितिः मे यज्ञः असत् इति ) उचित समय बिना चूका हुआ ऐतशप्रलाप वाला मेरा यज्ञ होवे, हानि रहित मेरा यज्ञ होवे । ( तं वै ऐतशैशप्रलापं पदावग्राहं शंसति, तासाम् उत्तमेन पदेन यथा निविदः प्रणौति ) उस ही ऐतशप्रलाप को एक एक पाद लेकर वह बोलता है, [ उन ऋचाओं ] के पिछले पाद से निविद् मन्त्रों के समान प्रणव [ ओङ्कार ] करता है ॥ ( अथ प्रवह्लिकाः पूर्वं शस्त्वा, विततौ किरणौ द्वौ, इति प्रतिराधान् उत्तराः शंसति, भगित्यभिगतः इति ) फिर प्रवह्लिका [ शत्रुओं को चलायमान करने वाली ऋचायें ] पहले बोलकर—विततौ किरणौ द्वौ इति ॰॰॰॰अथर्व० २० । १३३ । १-६, यह मन्त्र हैं, प्रतिराधों [ शत्रुओं को रोकने वाले मन्त्रों ] को पीछे वाली ऋचायें करके वह बोलता है—भगित्यभिगतः इति ॰॰॰॰ अथर्व० २० । १३५ । १-३, यह प्रतिराध मन्त्र हैं । ( प्रवह्लिकाभिः ह वै देवाः असुराणां रसान् प्रववृहूः ) प्रवह्लिका ऋचाओं से ही देवताओं [ विद्वानों ] ने असुरों के रसों [ पराक्रमों ] को उखाड़ दिया । ( तत् कथयन् सन् ( तृप्तः ) पर्याप्तः ( जाल्मापरस्य ) आर्षो दीर्घः । जल आच्छादने—मण् । जाल्मे क्रूरव्यवहारे परस्य¹ तत्परस्य ( प्राग्रहीष्यः ) प्र-अग्रहीष्यः । प्रकर्षेण गृहीतवान् असि ( गाम् )—ऐ० ब्रा० ६ । ३३ । धेनुम् (सहस्रायुषम् ) सहस्रवर्षजीवनयुक्तम् ( आजानेयाः ) अज गतिक्षेपणयोः—घञ् + आ + णीञ् प्रापणे—यत् । आजेन गमनेन आनेतारः । उत्तमघोटका इव ( बलिहृतः ) आहारस्य प्रापकाः ( अयच्छन् ) अयच्छत् नियमितवान् (यातयामा) विगतयोग्यः समयः (क्षितिः) हानिः (अयातयामा) प्राप्त- योग्यसमयः (असत्) भवेत् ( पदावग्राहम् ) पादेन पादेन अवगृह्य (प्रणौति) प्रणवेन ओङ्कारेण सह शंसति ( प्रवह्लिकाः ) प्र + ह्वल चलने—ण्वुल्, टाप्, प्रत्ययस्थात् कात् ०(पा० ७।३।४४) इतीत्वम् प्रवह्लिकाख्याः ऋचः (प्रतिराधान्) प्रतिराधकान् । १. मूलपाठ पर नहीं, अपितु अपर है। अतः यह समास अर्थयुक्त नहीं बन सकेगा । 'अपरः जाल्मः' जाल्मापरः,—राजदन्तादित्वात् परनिपातः' यह उचित जान पड़ता है ॥ सम्पा० ॥