गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

५४० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० १४ पयति ) सो वह शत्रुको पहुँची हुई दक्षिणा हमें त्याग देती है, अप्रिय शत्रु पर अंत में शोक स्थापित करती है ॥ ( यः असौ तपति, सः वै शंसति, आदित्या ह जरितरङ्गिरोभ्यो दक्षिणा- मनयन्, तां ह जरितः प्रत्यायन् इति, न हि इमां पृथिवीं प्रत्यायन् ) जो वह [ सूर्य ] तपता है वह ही प्रशंसा किया जाता है—आदित्या ह ..... अथ० २० । १३५ । ६; [ मन्त्र के पहिले तीन पाद हैं ] उन्होंने [ अङ्गिराओं ] ने इस पृथिवी को प्रत्यक्ष नहीं पाया है । (तामु ह जरितः प्रत्यायन् इति प्रतिहितेषु मा आयन् ) तामु ह जरितः प्रत्यायन् [ उस मन्त्र का चौथा पाद ] प्रत्यक्ष रक्खे पदार्थों में [ उन्होंने उसको ] नहीं पाया । ( तां ह जरितर्नः प्रत्यगृह्णन् इति, न हि इमां पृथिवीं प्रत्यगृह्णन् ) तां ह जरितनं: प्रत्यगृह्णन् [ उसी सूक्त के मन्त्र ७ का पहिला पाद ] उन्होंने इस पृथिवी को प्रत्यक्ष नहीं लिया है । ( तामु ह जरितर्नः प्रत्यगृह्णन् इति, प्रगृह्य आदित्यम् अगृह्णन् ) तामु ह जरितर्नः प्रत्यगृह्णन् [ उसी मन्त्र का दूसरा पाद ] [ पृथिवी को ] ग्रहण करके सूर्य को उन्होंने ग्रहण किया । ( अहानेतरसं न वि चेतनानि इति, एष ह वै अह्वां विचेता, यः असौ तपति, सः वै शंसति ) अहानेतरसं न वि चेतनानि [ उसी मन्त्र का तीसरा पाद ], यह ही दिनों का जताने वाला है जो वह तपता है, वही प्रशंसा किया जाता है । ( यज्ञानेतरसं न पुरोगवामः इति, एषः ह वै यज्ञस्य पुरोगवी, यत् दक्षिणाः यथा अर्हामः एषः एव ईश्वरः उन्नेतुमन्ता स्रस्तम् इतिरेतत् ) यज्ञानेतरसं न पुरोगवामः [ उसी का चौथा पाद ] यह ही यज्ञ का अग्रगामी है, क्योंकि जैसे हम दक्षिणाओं के योग्य होते हैं, यह ही समर्थ ऊंचा ले जाने वाला [ सूर्य ] अन्त में गिरे हुये [ शत्रु ] को हरा देता है । ( उत श्वेतः आशुपत्वा उतो पद्भाभिर्यविष्ठः। उतेमाशु मानं पिपर्ति इति, एषः एव श्वेतः एषः शिशुः इति, एषः उतो पद्भाभिः यविष्ठः उत ईम् आशुमानं पिपर्ति इति ) उत श्वेतः आशुपत्वा ...... [ उसी सूक्त का मन्त्र ८ ] यही वर्जयति । त्यजति ( प्रति ) प्रत्यक्षम् ( आयन् ) अगच्छन्, प्राप्नुवन् ( प्रतिहितेषु ) प्रत्यक्षधृतेषु पदार्थेषु ( अगृह्णन् ) गृहीतवन्तः ( अहानेतरसम् ) सम्यानच् स्तुवः ( उ० २ । ८६ ) अहू व्याप्तौ—आनच् । तरो बलनाम-निघ० २ । ६ । ततः अर्श- आद्यच् । अहाने व्याप्तौ तरसं बलयुक्तं व्यवहारम् ( चेतनानि ) चेतनाः । ज्ञानानि ( विचेता ) विचेतिता । विज्ञापकः ( यज्ञानेतरसम् ) सम्यानच् स्तुवः ( उ० २ । ८६ ) यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु—आनच्, नकारश्छान्दसः । यज्ञे बलियुक्तं व्यवहारम् ( न ) सम्प्रति ( पुरोगवामः ) गु गतौ—लट्, परस्मैपदम् । गवते गतिकर्मा—निघ० २ । १४ । अग्रेभूत्वा गच्छामः प्राप्नुमः । ( पुरोगवी ) अग्रगामी ( स्रस्तम् ) पतितम् । शत्रुम् ( इतिरेतत् ) अतरेत् । अविभवेत् । ( अन्ता ) अन्ते ( श्वेतः ) शुक्लवर्णः सूर्यः ( आशुपत्वाः ) अशूप्रुषिलटि० ( उ० १ । ५१ ) आशु+पत्लृ गतौ—क्वन् । हे शीघ्रगामिनः ( उतो ) निश्चयेन ( पद्भाभिः ) पाद- यत्, पद्भावः । पादाय गमनाय हिताभिर्गतिभिः ( यविष्ठः ) युवन्—इष्ठन् । अतिशयेन बलवान् ( उत ) अवश्यम् ( ईम् ) प्राप्तव्यम् ( आशु ) शीघ्रम्